Advertisements

Επίμετρο για τον Σχινιά

ΕΠΙΜΕΤΡΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΧΙΝΙΑ

Του Αντώνιου Β. Καπετάνιου
Δασολόγου-Περιβαλλοντολόγου


«Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει»
Σοφοκλής «Αντιγόνη» (441 π.Χ.)

Δεν εκτιμούμε τα όμορφα, τα μοναδικά. Τα αγνοούμε και τα φθείρουμε ως ουτιδανά. Είμαστε καταστροφείς του ωραίου, διότι μας ταιριάζει η ασχήμια και ο όλεθρος. Aν όμως το ωραίο χαθεί, δε θα ‘χει νόημα η πεζή ζωή. Θα λείψει το ξεχωριστό, το διαφορετικό, το άπαν, που της δίνει νόημα.

Το προλογικό τούτο, λιτό σχόλιο, όφειλε να γενεί στην παρατιθέμενη περίπτωση, της σιωπηλής καταστροφής του οικοσυστήματος του Σχινιά στον Μαραθώνα. Ενός περιβάλλοντος μοναδικής οικολογικής αξίας κι ιδιαίτερης ομορφιάς, που ο βάρβαρος Έλληνας φρόντισε ώστε «ησύχως» να φθαρεί…

Ο Σχινιάς αποτελεί ένα παραθαλάσσιο δασικό και υγροτοπικό οικοσύστημα, με ιδιαίτερο φυτικό είδος την κουκουναριά. Μαζί με τη «Στροφιλιά» στην Αχαΐα και τις «Κουκουναριές» στη Σκιάθο, συνιστούν τις μοναδικές συγκροτημένες φυσικές διαπλάσεις του είδους «κουκουναριά» στην Ελλάδα. Στον υγρότοπο δε της περιοχής διαβιούν περί τα 176 είδη πτηνών, ενώ έχει παρατηρηθεί και ένα μοναδικό τοπικό είδος ψαριού.

Ο Σχινιάς περιλαμβάνει ένα σύνολο οικοτόπων εξαιρετικής σημασίας, που εκτείνονται σε μια έκταση 50.000 στρεμμάτων περίπου, στην οποία εντάσσονται δασικά, υγροτοπικά, αγροτικά, αλλοφυτικά κ.λπ. οικοσυστήματα. Στο κέντρο της περιοχής βρίσκεται το άλλοτε μεγάλο έλος του Μαραθώνα, που εδώ και 35 χρόνια περίπου αποστραγγίζεται από ένα σύστημα καναλιών. Στο νοτιοδυτικό άκρο, βρίσκεται η Μακαρία Πηγή, με υδρόβια χλωρίδα γλυκών νερών. Η χερσόνησος της Κυνοσούρας, παρά το ότι στη συνείδηση του νεοέλληνα είναι απαξιωμένη, ως ένας βραχώδης όγκος με χθαμαλά κι ανάξια λόγου φυτά, αποτελεί εντούτοις έναν «φυσικό βοτανικό κήπο» -τα φρύγανα, οι θάμνοι και τα ποώδη φυτά της χερσονήσου, συνιστούν ένα πολυποίκιλο μοτίβο τριών βαθμίδων, που χαρακτηρίζεται από ποικιλία, εναλλαγή και πλούτο. Το πευκοδάσος με τις αμμοθίνες, το χαρακτηριστικότερο των υφισταμένων συστημάτων, εκτείνεται σε μια στενή λωρίδα μήκους τριών χιλιομέτρων περίπου, η οποία καταλαμβάνεται στα δυτικά από κουκουναριές, που υποχωρούν στο μέσο, αντικαθιστώμενες σταδιακά (προχωρώντας προς τ’ ανατολικά) από χαλέπιο πεύκη, η οποία κυριαρχεί στ’ ανατολικά.

Η κουκουναριά του Σχινιά, σύμφωνα με τους Αποστολίδη και Αδαμόπουλο (Αποστολίδης & Αδαμόπουλος, 2002), φυτεύτηκε πιθανότατα κατά την τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας (βέβαια, αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι ο Βαυαρός αρχαιολόγος Λουδοβίκος Ρος, που επισκέφτηκε το έτος 1833 την περιοχή, δεν αναφέρει την ύπαρξη κουκουναριάς εκεί -μόνον ξεραγκαθιές και γαϊδουράγκαθα, λέγει ότι υπήρχαν-, συμπεραίνεται μάλλον ότι οι κουκουναριές πρέπει να φυτεύτηκαν λίγο αργότερα, ίσως στα μέσα του 19ου αιώνα). Η προηγούμενη βλαστητική κατάσταση θα πρέπει να περιελάμβανε θαλασσόκεδρους, μαζί με σχίνα (εξ’ ου και η ονομασία της περιοχής, ως Σχινιάς) κι άλλους θάμνους, ενώ η χαλέπιος πεύκη θα πρέπει να ήλθε και να εγκαταστάθηκε στην περιοχή από το λόφο της Δρακονέρας. Είναι λοιπόν το δάσος κουκουναριάς του Σχινιά έργο του ανθρώπου, από τα όμορφα και σημαντικά δημιουργήματά του. Μάλιστα, οι ανωτέρω μελετητές παραθέτουν ως τεκμηρίωση των ισχυρισμών τους, απόσπασμα από έγγραφο του 1887, που αφορούσε δικαιοπραξία για τη συγκεκριμένη περιοχή, μεταξύ του Αλέξανδρου Σούτσου και του αδελφού του Δημητρίου, που έλεγε: «…έτερον τσιφλίκιον Σούλι (Παλαιοσούλι) καλούμενον κείμενον εν τη ρηθείση επαρχία περιέχων γαίας δώδεκα ζευγαριών εκτός του Μοναστηρίου καλλιεργησίμων και μη και το μερίδιόν του εντός κειμένου κήπου, ετέρας γαίας χωρητικάς πέντε ζευγαριών και χειμάδια και θέρετρα, και δάση και λίμνας και φυτεμένα δένδρα κουκουναριάς και βαλάνων και άλλα καρπήματα και άκαρπα τα πάντα κείμενα εις τόπον καλούμενον Σκήτη, εντός των ορίων τού ρηθέντος τσιφλικίου…» (Αποστολίδη Ηλ., Αδαμόπουλου Θ., «Προστασία και διαχείριση του δάσους κουκουναριάς στον Σχινιά Μαραθώνα», πρακτικά 10ου Πανελληνίου Δασολογικού Συνεδρίου, Τρίπολη 2002, σελ. 619 των πρακτικών).

Το γεγονός ότι η περιοχή χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη φυσική ομορφιά, η οποία συνδυάζεται με την υπέροχη κείμενη παραλία μήκους 4 χλμ περίπου, καθώς και το γεγονός ότι βρίσκεται σχετικά κοντά στην πρωτεύουσα, κάμει πολύν κόσμο να την επισκέπτεται, για ν’ απολαύσει τις προσφερόμενες χάρες της. Υπολογίζεται ότι τα καλοκαιριάτικα σαββατοκύριακα, συνολικά περίπου 1.000.000 άτομα (!) επισκέπτονται την περιοχή, ενώ τις θερινές καθημερινές ημέρες οι επισκέπτες συνολικά ανέρχονται στα 250.000 με 300.000 άτομα. Επίσης, εκτιμάται ότι κατασκηνώνουν επί του παραθαλασσίου δάσους κατά τη θερινή περίοδο (σε σκηνές ή τροχόσπιτα) περίπου 2.000 άτομα (στοιχεία από Δήμο Μαραθώνα, έτος 2003).

Όλοι αυτοί χρησιμοποιούν το δάσος, είτε για να σκιαστούν, είτε για να ραχατέψουν, απολαμβάνοντας τη μεσημεριανή σιέστα, είτε για να γευτούν το φαγητό τους στις ταβέρνες που βρίσκονται μέσα στο δάσος!!! Μάλιστα, οι ταβέρνες αυτές αποτελούν «μεταποίηση» παλαιών ποιμνιοστασίων, που υπήρχαν μέσα στο πευκοδάσος του Σχινιά πριν από το 1940. Ενώ, παλαιότερα διεξάγονταν κι αγώνες moto εκεί, μετατρέποντας το δασικό έδαφος σε πίστα. Από την άλλη, οι οικισμοί που ασφυκτικά περικλείουν το δάσος, καθώς και η απειλητική βαριά ανθρώπινη σκιά που ως ταφόπλακα έχει επιπέσει πάνω του, το «πνίγουν», οδηγώντας διά της αναπόφευκτα ασκούμενης πίεσης στην υποβάθμισή του.

skinias

Η φόρτιση, λοιπόν, του δάσους είναι μεγάλη, με δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία του. Θα ισχυριζόμασταν πως το δάσος του Σχινιά αργοζωεί. Το έδαφός του, στα σημεία όπου υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα (και δεν είναι λίγα -εξάλλου, λιγοστός τόπος είναι το μερτικό του), είναι «ταρατσωμένο», με μηδενική φυσική αναγέννηση. Η κύρια πηγή τροφοδότησης της ριζόσφαιρας με οργανική ουσία, είναι πλέον η ξηροφυλλάδα του υπορόφου. Το ριζικό σύστημα των δένδρων είναι απλωμένο μόνον στον Α΄ εδαφικό ορίζοντα. Υπάρχει φανερή έλλειψη ζωτικότητας και κατατονική λειτουργία του.

Γενικώς, είναι ένα οικοσύστημα που πάσχει δεινώς. Η αυθαίρετη και άναρχη, χρόνια ανθρώπινη δραστηριότητα, σε συνδυασμό με τις διαμορφωθείσες δυσμενείς κλιματο-εδαφικές συνθήκες, έχουν δημιουργήσει ένα ακραίο κι οριακό δασικό οικοσύστημα, το οποίο χρειάζεται πολλή προσπάθεια κι ιδιαίτερη επιστημονική φροντίδα για να μπορέσει να σταθεί και να συνεχίσει στο μέλλον να υπάρχει. Ο δε υγρότοπος, δέχεται πολλές πιέσεις κι αλλοιώσεις, με αποτέλεσμα τη συνεχή υποβάθμισή του.

Πώς ήταν άλλοτε ο Σχινιάς; Εντελώς διαφορετικός. Ιστορικά αναφέρεται ως «Μαραθώνιον άλσος». Στην περιοχή του έλαβε χώρα η περίφημη μάχη του Μαραθώνα, το έτος 490 π.Χ. Στην παραλία του υπήρχαν αμμόλοφοι. Τα πεύκα έγλειφαν το κύμα. Οι αεροφωτογραφίες της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού των ετών 1938 και 1945, έδειχναν δάσος σύμπυκνο, με πλούσιο υπόροφο θαμνωδών ειδών. Όμως, από το έτος 1962 (επόμενη σειρά λήψης αεροφωτογραφιών), το δάσος εμφανίζεται αραιότερο, με παρουσία κτισμάτων (οι σημερινές ταβέρνες, που πια γίνονται εμφανείς ως κτίσματα από αέρος λόγω αραίωσης του δάσους). Η τωρινή εικόνα του οικοσυστήματος, καμιά σχέση δεν έχει με την αλλοτινή. Η φυσιογνωμία του τόπου άλλαξε, με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης φθοράς…

Η φθορά του Σχινιά, που άρχισε μεταπολεμικά, αποδίδεται γλαφυρά μέσα από τούτη την καταγγελία του σωματείου εκδρομέων «Η Υπαίθριος Ζωή», που υποβλήθηκε στις 29 Αυγούστου 1955 προς τον Υπουργό Προεδρίας: «…Το θέαμα που παρουσιάζει η άλλοτε υπέροχος παραλία του Σκινιά, προκαλεί τον πόνον αυτών που εγνώρισαν την ωμορφία της. Λάκκοι απέραντοι και απότομοι, ρίζαι των πεύκων που εκ των προσχώσεων είχον καλυφθεί και ήδη ανεσκάφησαν, φύκη εις σωρούς που επικάθηνται τώρα ευκόλως επί της ακτής, λόγω της ελλείψεως άμμου, μεγάλα πεύκα που απειλούνται με εκρίζωσιν λόγω της καταρρεύσεως του υπεδάφους ή με ξήρανσιν λόγω της διαποτίσεως του υπεδάφους των υπό του αλμυρού κύματος, ιδού τι απέμεινεν από την μέχρι χθες μοναδικήν, διά την ωραίαν και πεντακάθαρην αμμουδιά της, παραλία. (…) Αλλά το κακόν δεν σταματά έως εδώ. Διότι τα φορτηγά αυτοκίνητα που εκτελούν τις αμμοληψίες έχουν οργώσει και οργώνουν κυριολεκτικώς το ώμορφον δάσος του Σκινιά και την πυκνήν χλωρίδα του, και όπως είναι επόμενον έχει καταστραφεί η άλλοτε ωραιοτάτη και πυκνοτάτη βλάστησις, έχει δε παύσει πάσα περαιτέρω ζωή και αναπαραγωγή του δάσους και το τοπίον έχει χάσει την φυσιογνωμίαν του. Έτι πλέον η διενεργουμένη εκεί ρητινοσυλλογή είναι εντατική και ασυστηματοποίητος, όλα τα πεύκα παρουσιάζουν τεραστίας και πολλαπλάς πληγάς και μαρτυρούν περί της αναλγησίας του επιχειρηματίου, όστις φαίνεται δεν ενδιαφέρεται ει μη μόνο διά την όσον το δυνατόν και εις το μέγιστον αποστράγγισιν της αποδόσεως των ατυχών πεύκων, άτινα φθίνουν και τελικώς ξηραίνονται. Αλλά και ως να μην έφθαναν τα τόσα δεινά, που υφίσταται το δάσος, επιδρομαί ποιμνίων αιγοπροβάτων, πολλά από τα οποία προέρχονται από στάνες που βρίσκονται μέσα στο δάσος (οι οποίες εσχάτως μετατρέπονται σε αναψυκτήρια-ταβέρνες!!!), συμπληρώνουν την καταστροφήν των νεαρών δενδρυλλίων και θάμνων» (αριθ. 692/29-8-1955 έγγραφο του Σωματείου «Υπαίθριος Ζωή).

Ποιος είναι ο ιδιοκτήτης του Σχινιά; Εδώ τα πράγματα είναι αρκετά περιπλεγμένα και η ιστορία της ιδιοκτησίας του μάς πάει πολύ πίσω χρονικά. Η έκταση θεωρείται ότι αποτελεί τμήμα του δασοκτήματος Μπενάκη. Σήμερα, ως δικαιοπάροχος αυτού εμφανίζεται το Ίδρυμα Μπενάκη. Με το αριθ. 10658/2-10-1964 συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Αθηνών Ευαγγέλου Κατσανού, ο Οικοδομικός Συνεταιρισμός Δικαστών και Εισαγγελέων αγόρασε έκταση 3.300 στρεμμάτων στην περιοχή του Σχινιά. Με απόφαση του υπουργού Γεωργίας, δόθηκε άδεια κατάτμησης μέρους αυτής της έκτασης, η οποία και οικοδομήθηκε, αφού προηγουμένως εγκρίθηκε το ρυμοτομικό σχέδιο της περιοχής με το Β.Δ. της 19ης-1-1970, το οποίο αναθεωρήθηκε με την αριθ. 26/24-9-1987 απόφαση του Νομάρχη Ανατολικής Αττικής.

Από τον Οικοδομικό Συνεταιρισμό Δικαστών και Εισαγγελέων διεκδικήθηκε στο σύνολό της η έκταση του Σχινιά, η οποία περιλαμβάνει παράλιο δάσος, έλος και τη χερσόνησο της Κυνοσούρας. Οι προαναφερθείσες δε επί του πευκοδάσους ταβέρνες, θεωρήθηκαν από τον εν λόγω Οικοδομικό Συνεταιρισμό ως πωληθέν συστατικό στοιχείο της έκτασης, βάσει του παραπάνω συμβολαίου εξαγοράς, και μισθώνονται για χρήση σε τρίτους.

Ένα μέρος της όλης έκτασης εμβαδού 515 στρεμμάτων, πωλήθηκε από τον Κ. Μπενάκη σε διάφορους τρίτους. Αυτή η αγοραπωλησία προηγήθηκε της προαναφερόμενης στον Οικοδομικό Συνεταιρισμό Δικαστών και Εισαγγελέων. Για την εν λόγω έκταση εκδόθηκε από τον υπουργό Γεωργίας το έτος 1956 άδεια κατάτμησης του δάσους, με τον αρχικό όρο τα προκύπτοντα τεμάχια να μην είναι μικρότερα των 5 στρεμμάτων. Αργότερα, το έτος 1958, το προηγούμενο στρεμματικό όριο έπεσε στα 4 στρέμματα και τα οικόπεδα αυξήθηκαν.

Το σπάνιο οικοσύστημα του δάσους κουκουναριάς του Σχινιά στο Μαραθώνα, αποκλεισμένο από τις οικείες! (από το αρχείο του συγγραφέα)

Το σπάνιο οικοσύστημα του δάσους κουκουναριάς του Σχινιά στο Μαραθώνα, αποκλεισμένο από τις οικείες! (από το αρχείο του συγγραφέα)

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι στην ευρύτερη περιοχή του Σχινιά, συναντούμε και άλλους οικοδομικούς συνεταιρισμούς, όπως των δικαστικών υπαλλήλων, των αστυνομικών υπαλλήλων κ.ά. Βλέπουμε δηλαδή ότι η συγκεκριμένη περιοχή θέλγει κι επιζητείται για κατοίκηση. Το τίμημα, όμως, αυτής της «έλξης», είναι βαρύ για τη φύση…

Η αναβάθμιση του Σχινιά στην Ελλάδα του 21ου αιώνα συνοδεύτηκε με τη θεσμοθέτησή του ως Εθνικού Πάρκου, βάσει του Προεδρικού Διατάγματος της 3ης Ιουλίου του 2000 (ΦΕΚ 395/Δ΄), που περιλαμβάνει τη θαλάσσια και τη χερσαία ευρύτερη περιοχή. Το κωπηλατοδρόμιο, που αποτέλεσε ολυμπιακό έργο, συμπεριλήφθηκε στη Β1 ζώνη χρήσεων γης, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι στη Β3 ζώνη, που είναι η περιοχή του όρμου του Μαραθώνα, καθορίστηκε ως δυνατή η δημιουργία αναψυκτηρίων κι εγκαταστάσεων εξυπηρέτησης των λουομένων. Στη Β2 ζώνη, όπου επιτρέπονται χρήσεις αναψυχής, αθλητισμού και κατοικίας, είναι δυνατή η δημιουργία κάθε εγκαταστάσεων που εξυπηρετούν τις χρήσεις αυτές. Ορίστηκε επίσης, ότι τα νομίμως υφιστάμενα κτίρια παραμένουν και δεν απομακρύνονται, ανεξάρτητα εάν ικανοποιούν ή όχι τις χρήσεις της ζώνης στην οποία υπάγονται, ενώ και οι οικοδομικές άδειες που έχουν εκδοθεί, ισχύουν!

Η κατασκευή στο Σχινιά του ολυμπιακού κωπηλατοδρομίου, αποτέλεσε μιαν ακόμη αρνητική πράξη της πολιτείας στο δράμα του. Στηρίχθηκε στο άστοχο, ανεδαφικό και ξεπερασμένο δόγμα τής αναβάθμισηςτου τόπου διά της αξιοποίησής του. Κι έτσι η οικολογικά σημαντική τούτη περιοχή επιβαρύνθηκε με μιαν ακόμη χρήση και μεταφέρθηκε μιαν επιπρόσθετη δραστηριότητα εκεί, αλλά πίσω από τη βιτρίνα και το concept της ανάπτυξης βρίσκεται η οικολογική και περιβαλλοντική υποβάθμιση του τόπου. Επιπρόσθετα, η ιστορική αξία του ουδόλως λήφθηκε υπόψη. Έγραφε σχετικά ο Παυσανίας στα «Αττικά»: «Στο Μαραθώνα υπάρχει και λίμνη, που είναι η περισσότερη έλος. Όταν λοιπόν οι βάρβαροι (Πέρσες) είχαν τραπεί σε φυγή, επειδή δεν ήξεραν τους δρόμους, έπεσαν μέσα σε αυτό και λένε πως ο μεγαλύτερος σκοτωμός τους έγινε γι’ αυτό». Με την αξιοποιητική λοιπόν λογική θ’ αναπτυχθεί η υποβαθμισμένη έκταση του Σχινιά και θ’ αναμορφωθεί η περιοχή, με στόχο τη σωστή λειτουργία της! Βασικό επιχείρημα από τους κυβερνώντες τότε, ήταν ότι με τη δημιουργία του κωπηλατοδρομίου, θ’ απομακρυνόταν από την περιοχή το παλαιό αεροδρόμιο, που ήταν εστία υποβάθμισης για την περιοχή. Πολύ καλό επιχείρημα αλήθεια, όμως ας λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η πολιτεία για χρόνους αποστασιοποιούνταν από λύσεις που θ’ αναβάθμιζαν την περιοχή, συντηρώντας με τον τρόπο αυτό την υποβάθμιση, μεγεθύνοντας παράλληλα τα προβλήματα.

skinias2

Στο τέλος, οι ύστατες λύσεις σωτηρίας, αμφιβόλου όμως αποτελέσματος, με επιπτώσεις που στην πορεία μπορεί ν’ αποδειχθούν εξαιρετικά αρνητικές κι επώδυνες, φαντάζουν οι μόνες δυνατές!..

Του Αντώνιου Β. Καπετάνιου
Δασολόγου-Περιβαλλοντολόγου


www.ecocrete.gr

Απόσπασμα από το βιβλίο:

b83559

Τη χώρα που μου πήρανε γυρεύω…

Φθορές και αυθαιρεσίες στη χώρα που προίκισε ο Θεός και αδίκησε ο άνθρωπος

Αντωνίου Β. Καπετάνιου

Εκδόσεις Ηλιοτρόπιο, 2003
214 σελ.

.

Advertisements
Μοιραστείτε το!
Share on Facebook
Facebook
Share on Google+
Google+
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin


ΚατηγορίεςΔασικά Οικοσυστήματα, Επιλογές - Προτάσεις

Tags: , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: