Ιδιοκτησία γαιών στις Κυκλάδες

Ιδιοκτησία γαιών στις Κυκλάδες

Σόφη Ε. Παυλάκη, Δικηγόρος

Τα ακίνητα των Κυκλάδων δεν περιήλθαν στο Ελληνικό Δημόσιο κατά διαδοχή του Τουρκικού Δημοσίου «δικαιώματι πολέμου» αλλά χαρακτηρίσθηκαν ως ιδιωτικές γαίες, οι οποίες ανήκουν στην κατηγορία των ακινήτων «καθαράς ιδιοκτησίας» που εξακολούθησαν να εξουσιάζονται από τους μέχρι τότε κυρίους τους κατά πλήρη κυριότητα, υπό τον όρο της καταβολής εγγείου φόρου. Ωστόσο, η κυριότητα εκτάσεων στις Κυκλάδες που αποτελούσαν δάση, αιγιαλούς, κοινόχρηστα, βοσκές και εκτάσεις που λόγω της μορφής τους δεν εξουσιάζονταν ποτέ από κανέναν, μετά τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας περιήλθε στο Ελληνικό Δημόσιο ως διάδοχο του Οθωμανικού Κράτους «δικαιώματι πολέμου», αφού οι εκτάσεις αυτές παρέμειναν τμήματα του Οθωμανικού Κράτους και ουδέποτε εξουσιάστηκαν από ορισμένο πρόσωπο, υπαγόμενες ως εκ τούτου στην απόλυτη εξουσία του κράτους αυτού.

Σύμφωνα με τους ορισμούς των Πρωτοκόλλων του Λονδίνου του έτους 1830,[1] με τα οποία κυρώθηκε η Ανεξαρτησία της Ελλάδος και ρυθμίσθηκαν οι σχέσεις του Ελληνικού Δημοσίου ως προς τις άλλοτε ιδιοκτησίες των Οθωμανών[2] στην Ελλάδα, σε συνδυασμό και με τη Συνθήκη της Κωνσταντινουπόλεως της 9ης Ιουλίου 1832 «Περί διαρρυθμίσεως των Ελληνικών συνόρων», το Ελληνικό Δημόσιο απέκτησε την κυριότητα στα κτήματα των Οθωμανών, τα οποία είχε καταλάβει κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα (έως την 3η Φεβρουαρίου 1830) και είχε δημεύσει κατά τη διάρκεια του πολέμου καθώς και σε εκείνα, τα οποία κατά τον χρόνο υπογραφής των Πρωτοκόλλων είχαν εγκαταλειφθεί από τους άλλοτε κυρίους τους Οθωμανούς, οι οποίοι απεχώρησαν και δεν εξουσιάζονταν πλέον από αυτούς, χωρίς παράλληλα να έχουν καταληφθεί από τρίτους μέχρι την έναρξη ισχύος του νόμου της 21ης Ιουνίου – 3ης Ιουλίου 1837 «περί διακρίσεως δημόσιων κτημάτων», περιερχόμενα στην κυριότητα του Δημοσίου ως αδέσποτα.[3]

Με τις ρυθμίσεις αυτές το Ελληνικό Δημόσιο δεν εκλήθη ως καθολικός διάδοχος των Οθωμανών, αλλά διαδέχθηκε το τουρκικό Δημόσιο in globo, με τη γενομένη δήμευση «δικαιώματι πολέμου» ως ειδικό τίτλο, στο δικαίωμα κυριότητας των κτημάτων, τα οποία κατείχοντο μόνο από τους Οθωμανούς κατά την έναρξη της Ελληνικής Επαναστάσεως, είτε επειδή οι Έλληνες τα κατέλαβαν διαρκούντος του πολέμου είτε επειδή ως εγκαταλελειμμένα από τους πρώην κυρίους τους, δεν κατείχοντο πλέον από αυτούς.

Η διαδοχή του Ελληνικού Δημοσίου στο Τουρκικό Δημόσιο «δικαιώματι πολέμου» αφορά και τα νησιά του Αιγαίου.[4] Η διαδοχή όμως αυτή δεν έθιξε τα εμπράγματα δικαιώματα ιδιωτών, τα οποία είχαν αποκτηθεί επί των ακινήτων καθαράς ιδιοκτησίας («μούλκια») και τα δικαιώματα εξουσίασης («τεσσαρούφ»), τα οποία είχαν αποκτηθεί επί των δημοσίων γαιών σύμφωνα με το Οθωμανικό δίκαιο.

Λόγοι ιστορικής ιδιαιτερότητας διαμόρφωσαν ιδιαίτερο νομικό και ιδιοκτησιακό καθεστώς στις Κυκλάδες. Ειδικότερα, οι γαίες των νησιών των Κυκλάδων χαρακτηρίσθηκαν κατά τον ιερό μουσουλμανικό νόμο ως ιδιωτικές, ανήκουσες κατά τα άρθρα 1 και 2 του Οθωμανικού νόμου «περί γαιών» της 7ης Ραμαζάν 1274 στην κατηγορία των ακινήτων «καθαράς ιδιοκτησίας», τα οποία εξακολούθησαν να εξουσιάζονται από τους μέχρι τότε κυρίους τους κατά πλήρη κυριότητα, υπό τον όρο της καταβολής σχετικού εγγείου φόρου.

Κατά συνέπεια, οι γαίες των Κυκλάδων, μη εξουσιαζόμενες πριν την επανάσταση από τον σουλτάνο, ούτε κατεχόμενες από Οθωμανούς ιδιώτες, δεν περιήλθαν στο Ελληνικό Δημόσιο κατά διαδοχή του Τουρκικού Δημοσίου «δικαιώματι πολέμου» και δυνάμει των περί ανεξαρτησίας της Ελλάδος Πρωτοκόλλων του Λονδίνου του 1830 και της Συνθήκης της Κωνσταντινουπόλεως του 1832.[5] Τούτο γίνεται δεκτό, για τον λόγο ότι οι γαίες των Κυκλάδων είχαν υπαχθεί στην Οθωμανική κυριαρχία ειρηνικά, κατόπιν Συνθηκών που υπεγράφησαν μεταξύ των μέχρι τότε Γενουατών ή Ενετών κατακτητών τους και του Σουλτάνου και δεν θεωρήθηκαν ότι περιήλθαν στον Σουλτάνο, αλλά χαρακτηρίσθηκαν κατά τον ιερό μουσουλμανικό νόμο ως «ιδιωτικές γαίες», οι οποίες ανήκαν στην κατά τα άρθρα 1 και 2 του Οθωμανικού νόμου «περί γαιών» της 7ης Ραμαζάν 1274 κατηγορία των ακινήτων καθαράς ιδιοκτησίας που εξακολούθησαν να εξουσιάζονται κατά πλήρη κυριότητα από τους μέχρι τότε κυρίους τους.[6]

Ομοίως γίνεται δεκτό ότι ακόμη και γεωργικές εκτάσεις (λιβάδια και βοσκότοποι) στις Κυκλάδες δεν εθεωρούντο δημόσια κτήματα, αφού το άρθρο 1 του βδ/τος της 12ης Δεκεμβρίου 1833 δεν καθιστά τα δημόσια λιβάδια και τους βοσκότοπους ανεπίδεκτα νομής και ιδιωτικής κτήσεως για το μέλλον.

Τούτα ισχύουν, όπως προαναφέρθηκε, μόνον εφ΄ όσον πρόκειται περί γαιών «καθαράς ιδιοκτησίας».

Αντιθέτως, σύμφωνα με τα Πρωτόκολλα του Λονδίνου του 1830 και τη Συνθήκη της Κωνσταντινουπόλεως του 1832, και στα νησιά των Κυκλάδων η κυριότητα εκτάσεων που αποτελούσαν δάση, αιγιαλούς, κοινόχρηστα, βοσκές και εκτάσεις, που λόγω της μορφής τους δεν εξουσιάζονταν από κανέναν, μετά τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας περιήλθε στο Ελληνικό Δημόσιο ως διάδοχο του Οθωμανικού Κράτους «δικαιώματι πολέμου». Και τούτο, διότι οι εκτάσεις αυτές παρέμειναν προσδιορισμένες κατά την ταυτότητά τους ως τμήματα της χώρας του Οθωμανικού Κράτους και ουδέποτε εξουσιάστηκαν από ορισμένο πρόσωπο, αλλά τελούσαν υπό την απόλυτη εξουσία του κράτους αυτού. Μετά δε την Επανάσταση του 1821 και τη σύσταση του Ελληνικού Κράτους, κύριος των ακινήτων αυτών κατέστη το νέο ελληνικό κράτος χωρίς καμία αποζημίωση.[7]

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Βλ. Πρωτόκολλα του Λονδίνου της της 3ης-22ας Φεβρουαρίου 1830, 4ης-16ης Ιουνίου 1830 και 19ης Ιουνίου – 1ης Ιουλίου 1830.

[2] Κατά τα άρθρα 1-3 του Οθωμανικού νόμου «περί γαιών» της 7ης Ραμαζάν 1274, οι γαίες διακρίνονται στις ακόλουθες πέντε κατηγορίες: α) τις γαίες καθαρής ιδιοκτησίας (μούλκια): οικοδομήματα, εργαστήρια, αμπελώνες, των οποίων την κυριότητα είχε αυτός που τις εξουσίαζε και μπορούσε να τις διαθέτει ελεύθερα προς τρίτους με άτυπη συμφωνία μεταβίβασης, β) τις δημόσιες γαίες (μιριγιέ): καλλιεργήσιμα χωράφια, βοσκοτόπια, δάση, των οποίων η κυριότητα ανήκε στο Οθωμανικό Δημόσιο και επί των οποίων οι ιδιώτες μπορούσαν ν΄ αποκτήσουν μόνο δικαίωμα εξουσίασης (τεσσαρούφ), γ) τις αφιερωμένες γαίες (βακούφια), των οποίων η χρήση και εκμετάλλευση γινόταν υπέρ κάποιου αγαθοεργού σκοπού και εθεωρούντο πράγματα εκτός συναλλαγής, δ) τις εγκαταλελειμμένες κοινόκτητες γαίες (μετρουκέ): δημόσιοι δρόμοι, πλατείες, οι οποίες ήταν προορισμένες για την κοινή χρήση και ανήκαν στο Δημόσιο και ε) τις νεκρές γαίες (μεβάτ): τα βουνά, τα ορεινά και πετρώδη μέρη, τα αδέσποτα δάση, οι οποίες αποτελούσαν γαίες που κανείς δεν κατείχε, δεν εξουσίαζε και δεν καλλιεργούσε και ανήκαν στο Δημόσιο.

[3] Σχετ. βλ. άρθρο 16 του νόμου της 21.6-3.7.1837 «περί διακρίσεως δημόσιων κτημάτων».

[4] Βλ. σχετική ρητή αναφορά των νησιών του Αιγαίου στο σχετικό κείμενο του πρακτικού (αριθ. 3) και σε προηγούμενο Πρωτόκολλο της 10-22.3.1829 με τον παράτιτλο «Οριοθεσία της Στερεάς και των νήσων», όπου μεταξύ άλλων, ορίζονται τα εξής: «Αι παρακείμενοι εις την Πελοπόννησον νήσοι, η Εύβοια και αι κοινώς καλούμεναι Κυκλάδες θέλουν αποτελεί ωσαύτως μέρος τούτου του Κράτους».

[5] Θεωρείται παγκοίνως γνωστό («πασίδηλον») ότι κατά την εποχή της τουρκοκρατίας οι Κυκλάδες «κατά το σύνολον αποτελούντο εξ ιδιωτικών γαιών καθαράς ιδιοκτησίας» (βλ. ΑΠ 200/1934 σε: «Εφημερίδα Ελλήνων Νομικών» (ΕΕΝ) Α΄ σ. 467.

[6] Εν προκειμένω, έγινε δεκτό ότι το Ελληνικό Δημόσιο δεν απέκτησε, σύμφωνα με τα Πρωτόκολλα του Λονδίνου και τη Συνθήκη της Κωνσταντινουπόλεως, την κυριότητα του επιδίκου ακινήτου στη νήσο Μήλο, καθ΄ όσον ήταν γαία «καθαράς ιδιοκτησίας» και δεν εξουσιαζόταν από τον Σουλτάνο, ούτε την κατείχαν Οθωμανοί ιδιώτες που την εγκατέλειψαν, ώστε να περιέλθει στο Ελληνικό Δημόσιο (βλ. ΑΠ 222/2017  Τμ. Γ΄ Πολιτικό).

[7] Βλ. ΑΠ 363/2017, ΑΠ 1810/2009, σχετ. βλ. και Σ. Παυλάκη, «Δημόσιος δασικός χαρακτήρας φρυγανικών εκτάσεων στις Κυκλάδες», σε:  https://dasarxeio.com/2017/08/09/0115-2/

.

.


nomiki_epikairotita-001


.
Δημοσιεύτηκε στο dasarxeio.com | 12.09.2017

.


Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s