ΕΧΟΥΜΕ ΑΝΑΓΚΗ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

ΕΧΟΥΜΕ ΑΝΑΓΚΗ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Του Αντώνιου Β. Καπετάνιου

Γλυπτό του Lorenzo Quinn με τον τίτλο «The force of nature».

Η κρίση του περιβάλλοντος, με την καταστροφή της φύσης και την κλιματική αλλαγή, είναι απότοκο της κρίσης του ανθρώπου, η οποία είναι χρόνια και συνεχώς επιδεινούμενη, και φτάνει σήμερα να γίνεται τραγική λόγω της συσσώρευσης της αρνητικής ανθρώπινης δράσης και του αρνητικού κορεσμού του συστήματος της γης. Η συνεχής αύξηση του πληθυσμού της γης, καθώς και η εξέλιξη του ανθρώπου σε σχέση με τον τρόπο ζωής του και τις απαιτήσεις του, στα πλαίσια κατά βάσιν του καπιταλιστικού συστήματος διακυβέρνησης, δημιουργεί την οριακότητα του φυσικού συστήματος στο ν’ ανταπεξέλθει στη συνεχή ανθρώπινη πίεση και στην ολοένα αυξανόμενη ανάγκη χρησιμοποίησης φυσικών πόρων κι εκμετάλλευσης των φυσικών στοιχείων. Ο άνθρωπος ανεπίγνωστα καταπίπτει με τον παθολογικό τρόπο λειτουργίας του πάνου στη γη, επειδή με τον τρόπο του αυτόν καταπίπτει η γη! Η εις το όριο λειτουργία του ανθρώπου εξαντλεί τα όρια της γης.

Η διαμόρφωση της συγκεκριμένης νοοτροπίας και των συμπεριφορών του ανθρώπου σε σχέση με τη γη, έχει ως αφετηρία τον τρόπο σκέψης του και τον τρόπο της πρόσληψης/επεξεργασίας της παραγόμενης γνώσης. Η σκέψη του ανθρώπου σήμερα είναι διαζευκτική, δηλαδή διαχωρίζει και κατανέμει τη γνώση· ταυτόχρονα δε και αναγωγική, δηλαδή ανάγει το πολύπλοκο σε απλό. Τούτη η διττή κατάσταση του νοείν, οδηγεί σε τρόπο του λειτουργείν ανθρωποκεντρικό κι εκμεταλλευτικό της γης. Διότι δε βλέπεται το όλον, το πράξιμο στη γη, αλλά το μερικό, η δραστηριοποίηση στο πεδίο, λειτουργώντας ο άνθρωπος βάσει διαχωρισμένων και κατανεμημένων γνώσεων, έχοντας αποσυνδεθεί από τις θεμελιώδεις και σφαιρικές γνώσεις. Οι τελευταίες αυτές γνώσεις διαμορφώνουν έναν ολιστικό χαρακτήρα διαχείρισης της γης, κάτι από τ’ οποίο είναι αποστασιοποιημένος ο σημερινός άνθρωπος. Εστιασμένος και αναλισκόμενος στη μερική και ειδική γνώση, και συμμετέχοντας στις επιμέρους εκφάνσεις της διαδικασίας παραγωγής, αποκτά νοοτροπία αποστασιοποίησης από την ευθύνη του όλου, πείθοντας τον εαυτό του ότι δεν είναι συμμέτοχος στη γενική βλάβη, παρά το γεγονός ότι συμμετέχει σε στάδιά της ή γίνεται μάρτυρας της βλάβης αυτής αδιαφορώντας, χάνοντας έτσι τη «μεγάλη εικόνα», τη γη, μένοντας στα μέρη της, που αποτελούν πεδία εκμετάλλευσης. Και τούτη η νοοτροπία χρησιμοποίησης της γνώσης, της τεχνικής και της εργασίας διαμορφώνει έναν τρόπο ζωής που καθίσταται καταστροφικός για τη γη!

Ζούμε στην εποχή της υπεραφθονίας της πληροφορίας, την οποία διαχειριζόμαστε κατανεμητικά σε γνωστικούς κλάδους, ώστε ειδικώς ν’ αξιοποιείται και να τυγχάνει της πλήρους εκμετάλλευσής της. Δημιουργείται ειδική γνώση, η οποία προσλαμβάνεται κι αξιοποιείται στο επίπεδο του πεδίου της χωρίς όμως τη συνδετική σκέψη που θα έκανε αυτή να διαχέεται και να προβάλλεται στο όλον, ώστε να είναι δυνατός ο αυτοέλεγχος και η αυτοκριτική, βάσει των συνεπειών στην ολότητα. Φροντίζεται ώστε αυτή να κρατιέται σε κλειστά πεδία και να συνδέεται με το στόχο της, με τον ανταγωνισμό, με την οικονομική ωφέλεια, με την ευρεσιτεχνία και με τα δικαιώματα επί αυτής. Παύει να είναι κοινό αγαθό προσφερόμενο στην ολότητα και ν’ απολαμβάνεται από το σύνολο στα πλαίσια της γενικής ωφελιμότητας, παύει να πραγματώνεται μέσα στην κοινωνία και να διορθώνεται εν τω γίγνεσθαι, παρά μόνο αγοράζεται και διακινείται ως προϊόν (με τον τρόπο αυτό θεωρείται ότι αποτελεί προσφορά στην κοινωνία). Είναι εσωτερική, προσβάσιμη μόνο σε ειδικούς, ανώνυμη, συγκεντρωμένη σε βάσεις δεδομένων. Γίνεται οικονομικό αγαθό και πωλείται ως καινοτομία, ως δικαίωμα του κατόχου της. Βεβαίως, δεν πρέπει ν’ αγνοούμε και την επανάσταση του πραγματοποιήθηκε σ’ ότι αφορά στην πληροφορία, με τη δωρεάν διακίνησή της μέσω του internet, όμως σε αυτή την περίπτωση έχουμε ασυνάρτητη, αμεθόδευτη πληροφορία, χαοτική, που εν κατακλείδι μπερδεύει την κοινωνία, αφού δεν απορρέει από μια συνειδητή και στοχευμένη πολιτική της πληροφορίας υπέρ της κοινωνίας.

Κατ’ ουσίαν, ο πολίτης στερείται του δικαιώματός του απόκτησης μιας έγκυρης σφαιρικής γνώσης και κατ’ επέκτασιν δημιουργείται ζήτημα δημοκρατίας της γνώσης! Ταυτόχρονα το νέο εμφανίζεται αναιρετικό στο παλιό κι αρνητικό στη διατήρησή του ή ξένο του. Λείπει η παράδοση σκέψης, η ριζωμένη στον πολιτισμό, με αποτέλεσμα η παρεχόμενη γνώση να εμφανίζεται αποσυνδεδεμένη κι αυτόνομη, να μην έχει δεσμό, συνέχεια, και να δικαιολογεί το πολύπλοκο ως απλό. Υπό αυτή την έννοια, το σύστημα ιδώνεται στις ατομικότητές του, στις απλότητές του, στις μονάδες του, χωρίς ν’ απαιτείται η θεωρήσή του συνολικά, ολιστικά. Καλλιέργειται έτσι μια νοοτροπία αυτεξουσίας κι ατομικότητας, μια δυνατότητα ασύνεχη κι ασύνορη, μια πολυδιάσπαση και πολυδιάσταση φαινομένων, χωρίς αμοιβαίες διαδράσεις και συνέπειες, χωρίς αλληλεγγύη και συνέχεια.

Η πορεία και κατάληξη του λειτουργούντα εκμεταλλευτικώς και ατομικώς, σε σχέση με το σύνολο, με τη φυσική ολότητα, ανθρώπου είναι αυτή που περιγράφεται από τον Άγγλο βιολόγο και συγγραφέα Τζον Όουτς (John Oates) ως εξής: «Το οικοσύστημα που λειτουργεί ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ολόκληρη η βιόσφαιρα. Είναι ένας κύριος καταναλωτής των περισσότερων βαθμίδων της τροφικής αλυσίδας σε πολλά φυσικά και τεχνητά οικοσυστήματα μέσα στη βιόσφαιρα και καταλαμβάνει ένα τεράστιο φάσμα θώκων. Μπορεί να εκμεταλλεύεται ενεργειακές πηγές πέρα από τον ήλιο και τους άλλους ζωντανούς οργανισμούς για να επιβιώσει μέσα σ’ ένα αφιλόξενο περιβάλλον και για να κυκλοφορεί τα διάφορα υλικά μέσα στα οικοσυστήματα. Τελικώς όμως, εξαρτάται από αυτά τα συστήματα για να συνεχίσει να υπάρχει. Όλοι μας εξαρτιώμαστε ακόμα για την τροφή μας από τα πράσινα φυτά που χρησιμοποιούν για την παραγωγή τους την ηλιακή ενέργεια. Αυτή η παραγωγή, μαζί με το νερό, αποτελεί την πιο βασική μας ανάγκη. Αν δε λάβουμε υπόψη τις αρχές λειτουργίας της βιόσφαιρας και αν δε διατηρήσουμε τον πληθυσμό και την κατανάλωση σε ισορροπία με τ’ αποθέματά μας, δε θα μπορέσουμε να επιζήσουμε. Αν δεν προστατεύσουμε και δε διατηρήσουμε μεγάλες περιοχές του φυσικού οικοσυστήματος, η γη θα χάσει ένα πλούτο από ενδιαφέροντα είδη που δε μπορούν να αντικατασταθούν. Και αυτή η απώλεια μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις σ’ όλο το σύμπλεγμα, που ένα μέρος του αποτελούν οι άνθρωποι και τα υπόλοιπα είδη. Αν συνεχίσουμε ν’ αντικαθιστούμε σε τόσο φοβερό βαθμό τη φυσική βλάστηση της γης με πολύ απλουστευμένα αγροτικά οικοσυστήματα, η δυναμική ισορροπία της βιόσφαιρας μπορεί ν’ ανατραπεί ολοκληρωτικά» (“The living Earth. Web of life”, Aldus Books Limited, Lοndon 1975).

Η ανερμάτιστη κοινωνικά πραγματικότητα είναι απόρροια του κατά μόνας ζην, του ειδικώς νοείν και του ατομικώς πράττειν. Τούτο δημιουργεί στην προέκτασή του ζήτημα δημοκρατίας στην κοινωνία, αφού το αλληλέγγυον, το συμμέτοχον και το κοινώς πράττειν αποτελούν τον κορμό της έννοιας της, η οποία όμως διαβρώνεται από το ελευθέρως κι ανταγωνιστικώς ενεργείν, με γνώμονα το κέρδος, καθώς επίσης και από το θεωρείν ιδιαιτέρως (και διαφόρως) κατά το ειδικώς νοείν, πούναι ασύνδετο με το όλον. Η τοιαύτη παθογένεια του συστήματος εκλογικεύεται στα πλαίσια της συνήθειας και του marketing, κάτι που κάμει θετικό το αρνητικό και λογικό το άλογο! Η δημοκρατία χαρακτηρίζεται από ανταγωνισμούς, που όμως οδηγούν σε αυτορρύθμιση μέσα στο σύστημά της, και τούτο συμβαίνει όταν το όλον δε γνωρίζει τα μέρη του ώστε να λειτουργεί δι’ αυτών, καθώς αντίστοιχα και τα μέρη δε λειτουργούν χωρίς να γνωρίζουν το όλον, εν τω οποίω συγκροτούνται. Ασύνδετα όμως τα μέρη κι αυθύπαρκτα στο όλον, καθίστανται μη λειτουργικά και βλαπτικά εν τέλει, αφού δεν εξυπηρετούν το όλον ως σύστημα, αλλά το υποσύστημα της δικής τους ύπαρξης και λειτουργίας.

Σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο, οπού το κοινό πράγμα ως ιδέα έχει υποκατασταθεί από το ατομικό και το ειδικό, έννοιες που αναφέρονται σε δημόσια αγαθά και κοινόχρηστα πράγματα, όπως η φύση, απομοιώνονται και τούτο έχει ως συνέπεια τ’ αγαθά αυτά να μπαίνουν στη δίνη της εκμετάλλευσής τους, η οποία δικαιολογείται με τους οικονομικούς κανόνες λειτουργίας της κοινωνίας, με τους όρους της αγοράς. Εν προκειμένω, στο σύμπλοκο των εννοιών της ιδιοτέλειας και της αμοιβαιότητας −που βάσει αυτών λειτουργεί η κοινωνία και οι οποίες, στην ορθή λειτουργία της, έχουν συμπληρωματικές αρετές κατά τρόπο που να ευνοείται η κοινωνία διά των ατόμων και τα άτομα διά της κοινωνίας−, η ιδιοτέλεια ανεξαρτητοποιείται ως ιδέα κι αξία, και προάγεται ως τρόπος του ζην, με την αμοιβαιότητα ν’ αποτελεί παραπλήρωμά της για την εξυπηρέτησή της, έτσι που τα κοινωνικά αγαθά να υπολείπονται ή ν’ αγνοούνται έναντι των ατομικών. Η εν λόγω κατάσταση οδηγεί σε απώλεια αξιών, λόγω της εκμεταλλευτικής αποχαλίνωσης των διαχειριστών του συστήματος και της απαξίωσης των στοιχείων που συγκροτούν το ζην, και ιδιαιτέρως το ευ ζην, διά του οποίου προάγεται η ποιότητα της κοινωνίας μας. Η κοινωνία κι όλο το αξιακό της υπόβαθρο δε βλέπεται, αφού κεντρική σημασία στο σύστημα της ζωής έχει το άτομο και το υποσύστημά του. Το επιστημονικό θετικιστικό δόγμα της εξήγησης διά της αναγωγής είναι αυτό που καθορίζει το νοείν, παραβλέποντας το γεγονός ότι λειτουργούμε σ’ εξαιρετικά σύνθετα και πολύπλοκα συστήματα, οπού τα μέρη αλληλοπαράγονται και αλληλοργανώνονται, με αναφορά στο όλον διά του μερικού.

Μια κουλτούρα για το ζην εστιασμένη στο όλον, μιαν ολιστική αντίληψη θεώρησης του συστήματος της ζωής τώχουν οι γεωτεχνικές επιστήμες και η οικολογία, που εξηγούν τον φυσικό κόσμο επαγωγικά κι ανασυνθετικά, έχοντας ως πηγή αναφοράς τους τη μεγάλη εικόνα του συστήματος και της λειτουργίας του διά των μερών του −οι ανθρωπιστικές επιστήμες επίσης, έχουν ανάλογη κατεύθυνση στο βαθμό που πραγματεύονται τον κοινωνικό άνθρωπο. Οι έννοιες της ελευθερίας, του υποκειμένου, της αυτονομίας αποκτούν νόημα μέσα στο σύστημα της ζωής, κι όχι ξέχωρά του ή ιδιαίτερα εν αυτώ. Οι συγκεκριμένες επιστήμες, ακριβώς επειδή αναφέρονται στη φύση με τον άνθρωπο εν αυτής, και όχι στον άνθρωπο διά της φύσης, είναι αντιδημοφιλείς στους σήμερους «οικονομικούς» καιρούς, και μάλιστα θεωρούνται αντίπαλες κι ανασταλτικές της ανάπτυξης! Γίνονται δεκτές στο επίπεδο της εξήγησης, χωρίς να επιθυμείται η εφαρμογή των αρχών τους −στο σημείο αυτό παρεμβαίνει η πολιτική, που επιβάλλει την εφαρμογή των οικονομικών λογικών πούναι ενάντιες στη γη και στο μέλλον της, στο ίδιο το σύστημα της ζωής!

Όμως, μόνο με μια σκέψη και την αντίστοιχη γνώση που συλλαμβάνει την πολυπλοκότητα του κόσμου ως παράγοντα λειτουργίας της ζωής μπορεί να διαγνωστεί ορθώς το γίγνεσθαι και να καθοριστεί καλώς το μέλλεσθαι, προτείνοντας τις ζωτικά αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στον κόσμο μας. Ο κόσμος μας είναι πολύπλοκος διότι ενυπάρχουν σε αυτόν (ενδογενώς και μη) αντιθετικές και συγκρουσιακές πράξεις, λογικές και τάσεις −π.χ.: η τάξη εμπεριέχει αταξία, το Ένα έχει πολυπλοκότητα, η επιστήμη διαφωτίζει αλλά και συσκοτίζει, ο καθαρός λόγος είναι και παραλογικός, ο πολιτισμός περιλαμβάνει και τη βαρβαρότητα−, τις οποίες, θεωρημένοι κατάλληλα φιλοσοφικά, επιστημονικά και πρακτικά, πρέπει να τις εντάξουμε στη λογική του ζην, καθορίζοντας τον τρόπο λειτουργίας μας. Το έργο μας μετά τούτων έχει ευθύνη γενική, απευθύνεται στον κόσμο μας, συνιστάμενο βεβαίως στη μικρή μας πραγματικότητα, που όμως έχει προβολή στο όλον, στη σφαίρα της γης. Έχουμε συνεπώς ανάγκη την οικολογία, ως επιστήμη που απευθύνεται στη γη, ως αντίληψη, νοοτροπία και τρόπο ζωής, έχουμε ανάγκη τη φύση ως προϋπόθεση της ζωής, για να υπάρξουμε!

———-  ———-

(απόσπασμα από το βιβλίο “ΦΥΣΙΣ ΕΡΓΟΝ. Νοώντας για τη φύση…”, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 2017, http://www.bookstation.gr/Product.asp?ID=40885#).

fisis_ergon

.


.
Δημοσιεύτηκε στο dasarxeio.com | 07.10.2017

.


 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s