Advertisements

Τοιχισμένοι κήποι: Αστική καλλιέργεια στην Ευρώπη τον 17º αιώνα

ΤΟΙΧΙΣΜΕΝΟΙ ΚΗΠΟΙ*

Αστική καλλιέργεια στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα

Του Kris De Decker
εκδότη – συγγραφέα επιστημονικών άρθρων

Μετάφραση-απόδοση-επιμέλεια: Αντώνιος Β. Καπετάνιος
Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος
εκδότης – συγγραφέας

(σχόλιο του επιμελητή: Το παρόν άρθρο παρουσιάζει τους κήπους που δημιουργήθηκαν στον αστικό και προαστικό χώρο πόλεων της βορειοδυτικής Ευρώπης από το 16ο έως τις αρχές του 20ου αιώνα, οι οποίοι συγκροτήθηκαν περιτοιχιζόμενοι από χονδρούς τοίχους προκειμένου να προφυλαχθούν οι καλλιέργειες από τις ακραίες κλιματικές συνθήκες των βορείων κλιμάτων, καθώς και να διαμορφωθούν οι κατάλληλες μικροκλιματικές συνθήκες για τη δυνατότητα γεωργικών καλλιεργειών (οπωροφόρα δένδρα, αμπελοκαλλιέργεια, λαχανόκηποι) που, λόγω των κλιματικών συνθηκών, δε θα μπορούσαν να επιβιώσουν σε αυτές τις περιοχές. Δημιουργήθηκαν έτσι συστήματα τοιχισμένων κήπων με αρχιτεκτονική δομή και συγκροτημένη χωροταξική διαμόρφωση, με φιλοπεριβαλλοντικό προσδιορισμό, που η διά των αιώνων ένταξή τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι, τα προσδιόρισε ως τοπόσημα με πολιτιστικό χαρακτήρα, των οποίων επιτάσσεται η διατήρηση ως αξίες του χώρου. Αποτελούν προσφορές κόπου και σοφίας του ανθρώπου, ο οποίος λειτούργησε κατά το παρελθόν στον τόπο θετικά, χωρίς ανατροπές και αναταράξεις. Αντιστοίχως στην Ελλάδα, και μάλιστα σε μεγαλύτερη κλίμακα, τούτο το βλέπουμε στις περιοχές των αναβαθμίδων με τις ξερολιθιές, όπου ακόμα και σχεδόν ολόκληρα σχεδόν νησιά τοιχίστηκαν, όπως η Τήνος, προκειμένου να καλλιεργηθούν τα ξηρά κι άγονα εδάφη).

Φρουτόκηποι στο Montreuil.

Λειτουργούμε με τη λογική να καταναλώνουμε τοπικά κι εποχιακά φρούτα, είτε μεταφερόμενα από μεγάλες αποστάσεις είτε δημιουργημένα σ’ ενεργοβόρες θερμοκηπιακές εγκαταστάσεις. Όμως δεν ήταν πάντα αυτό που ίσχυε. Από τον 16ο έως τις αρχές του 20ου αιώνα, καλλιεργητές στα προάστια των πόλεων ή και μέσα σε αυτές παρήγαγαν μεσογειακά φρούτα και λαχανικά, φτάνοντας μάλιστα αρκετά βόρεια, όπως στην Αγγλία και την Ολλανδία, χρησιμοποιώντας για το σκοπό αυτό μόνο την ανανεώσιμη ενέργεια της φύσης.

Αυτές οι καλλιέργειες ήταν περιτοιχισμένες, καλυπτόμενες από ογκώδεις τοίχους, που αποκαλούνταν ως «fruit walls». Στους εν λόγω τοίχους αποθηκεύονταν την ημέρα η θερμοκρασία (η ζέστη) από τον ήλιο, απελευθερωνόμενη τη νύχτα, δημιουργώντας ένα μικροκλίμα όπου η θερμοκρασία μπορούσε ν’ αυξηθεί μέχρι και πάνω από 10C (18F).

Αργότερα, θερμοκήπια δημιουργήθηκαν αντί των «fruit walls», αποφέροντας καλλίτερες βεβαίως σοδειές, με τη χρήση της ηλιακής ενέργειας μόνο. Ήταν στην αρχή του 19ου αιώνα που το θερμοκήπιο στράφηκε σε τεχνητές ζεστές κατασκευές, όπου η ζέστη χάνεται σχεδόν στιγμιαία.

Το μοντέρνο γυάλινο θερμοκήπιο, συχνά τοποθετημένο σε κλίματα όπου οι χειμώνες μπορεί να είναι πολύ κρύοι, απαιτεί τεράστιες εισαγωγές ενέργειας, κυρίως για τη θέρμανση, αλλά επίσης για τον τεχνητό φωτισμό και για τον έλεγχο της υγρασίας.

Σύμφωνα με τον FAO, οι καλλιέργειες που αναπτύσσονται σε θερμαινόμενα θερμοκήπια έχουν απαιτήσεις σ’ εντατική ενέργεια περίπου 10-20 φορές περισσότερο απ’ ό,τι αν οι ίδιες καλλιέργειες αναπτύσσονταν σε ανοικτά πεδία. Ένα θερμαινόμενο θερμοκήπιο απαιτεί περίπου 40 megajoule ενέργειας για να παραχθεί ένα kilogram (MJ/kgr) φρέσκων προϊόντων, όπως οι ντομάτες και οι πιπεριές. Το γεγονός αυτό αναγάγει τις συγκεκριμένες θερμοκηπιακές καλλιέργειες σε τόσο ενεργοβόρες όσο το χοιρινό κρέας (τ’ οποίο απαιτεί 40-45 MJ/kgr στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής για να παραχθεί).

Στην Ολλανδία, που τα περισσότερα προϊόντα παράγονται σε θερμαινόμενα θερμοκήπια, περίπου 10.500 εκτάρια θερμοκηπίων χρησιμοποίησαν 120 petajoules (PJ) φυσικού αερίου το έτος 2013, κι αυτό είναι περίπου η μισή ποσότητα των ορυκτών καυσίμων που χρησιμοποιήθηκαν από όλους τους Ολλανδούς που μετακινούνται με αυτοκίνητα στη χώρα τους.

Η υψηλή ενεργειακή χρήση δημιουργεί αρνητική έκπληξη. Θερμαίνοντας ένα κτήριο που είναι ολοκληρωτικά φτιαγμένο από γυαλί, είναι πολύ ενεργοβόρο επειδή το γυαλί έχει περιορισμένη μονωτική αξία. Κάθε τετραγωνικό μέτρο γυαλιού, ακόμα κι αν αυτό είναι τριπλά μονωμένο, χάνει δέκα φορές περισσότερη θερμότητα από έναν τοίχο.

Τοιχισμένοι φρουτόκηποι («Fruit walls»)

Ο σχεδιασμός του σύγχρονου θερμοκηπίου είναι πολύ διαφορετικός από τον τύπο θερμοκηπίου που αρχικά κατασκευάστηκε στα «μέσα χρόνια» (κατά τον 15ο αιώνα). Το θερμοκήπιο εφευρέθηκε από τους Ρωμαίους στο δεύτερο αιώνα μ.Χ. Δυστυχώς, η τεχνολογία εκείνη εξαφανίστηκε όταν η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρευσε. Οι Ρωμαίοι μπορούσαν να παράγουν προϊόντα από γυαλί και κατασκεύαζαν θερμοκήπια αντί για τοίχους με τούβλα σε υπαίθριους φρουτόκηπους. Η τεχνολογία τους προσπεράστηκε από τους Ολλανδούς τον 17ο αιώνα. Ωστόσο, το ρωμαϊκό θερμοκήπιο είχε χρησιμοποιηθεί από τους πλούσιους και ποτέ δεν έγινε ένα σημαντικό μέσο παραγωγής και προμήθειας προϊόντων της πρωτογενούς παραγωγής (φρούτων). Οι Κινέζοι και οι Κορεάτες επίσης κατασκεύασαν θερμοκήπια πριν ή κατά τη διάρκεια των «μέσων χρόνων». Επαλειμένο με λάδι χαρτί χρησιμοποιούνταν ως διαφανής κάλυψη σε αυτά. Τα παραπάνω θερμοκήπια είχαν λεπτούς τοίχους για να κατακρατούν τη θερμότητα του ήλιου και/ή ένα σύστημα θέρμανσης που στηρίζονταν στην ηλιακή ακτινοβολία (τέτοιο όπως το «Chinece Kang» στην Κίνα ή το «Korean Ondol» στην Κορέα).

Αρχικώς, στην παραγωγή θερμοκηπιακών προϊόντων, με αντίστοιχη αύξηση της καλλιεργητικής περιόδου τοπικών προϊόντων, δεν εμπλέκονταν το γυαλί ως κατασκευαστικό υλικό. Στα 1561 ο Ελβετός βονατονολόγος Gonrad Gessner μελέτησε την επίδραση των θερμαινόμενων από τον ήλιο τοίχων πάνω στην ωρίμανση των σύκων και των βατόμουρων, τα οποία διαπίστωσε πως ωρίμαζαν γρηγορότερα από όταν αναπτύσσονταν μακρύτερα από τον τοίχο.

“Fruit walls” στο Montreuil, που είναι ένα προάστιο στο Παρίσι.

Οι παρατηρήσεις του Gessner οδήγησαν στην εμφάνιση των «fruit walls» στη βορειοδυτική Ευρώπη. Καλλιεργώντας οπωροφόρα δένδρα κοντά σε ειδικά κατασκευασμένο τοίχο με υψηλή θερμική μάζα και νότια έκθεση, κατέληξε ο Gessner ότι δημιουργείται ένα μικροκλίμα που επιτρέπει την καλλιέργεια μεσογειακών φρούτων στα εύκρατα κλίματα, όπως της βόρειας Γαλλίας, του Βελγίου και της Ολλανδίας.

Οι τοιχισμένοι φρουτόκηποι (fruit walls) αντανακλούν το ηλιακό φως κατά τη διάρκεια της ημέρας, βελτιώνοντας τις κλιματικές συνθήκες καλλιέργειας. Οι τοίχοι αυτοί επίσης αφομοιώνουν την ηλιακή θερμότητα, η οποία απελευθερώνεται αργά κατά τη διάρκεια της νύχτας, προλαμβάνοντας τις ζημιές από τον παγετό. Κατά συνέπεια, ένα θερμότερο μικροκλίμα είναι δημιουργημένο στη νότια πλευρά των τοίχων για 24 ώρες της ημέρας.

Οι παραπάνω τοιχισμένοι κήποι επίσης προστάτευαν τις καλλιέργειες από το κρύο κατά τη διάρκεια των βόρειων ανέμων. Χρησιμοποιούνταν μάλιστα κεραμίδια που προεξείχαν, πλάκες ή ξύλινοι θόλοι ως επιστέγασμα (στέψη) στους τοίχους για να προστατεύονται τα οπωροφόρα δένδρα από τη βροχή, το χαλάζι και την επίθεση πουλιών. Κάποιες φορές, ψάθες ή δίχτυα μπορεί ν’ απλώνονταν στους τοίχους στις περιπτώσεις κακών καιρικών συνθηκών, για την προστασία των καλλιεργειών.

Οι τοιχισμένοι φρουτόκηποι εμφανίζονται περίπου στην αρχή της αποκαλούμενης «μικρής παγετώδους περιόδου», μιας περιόδου με εξαιρετικά ψυχρές συνθήκες στην Ευρώπη, που κράτησε από το 1550 μέχρι το 1850 περίπου. Στη Γαλλία άρχισαν γρήγορα να βελτιώνουν τις μεθόδους του κλαδέματος των οπωροφόρων δένδρων με τέτοιο τρόπο που να μπορούν να διασυνδεθούν μ’ ένα ξύλινο πλαίσιο πάνω στους τοίχους.

Αυτή η πρακτική, που είναι γνωστή ως «espalier», επέτρεψε τους καλλιεργητές να αισιοδοξούν ως προς τη δυνατότητα χρήσης του διατιθέμενου χώρου, καθώς και στη βελτίωση περαιτέρω των συνθηκών καλλιέργειας. Τα οπωροφόρα δένδρα ήταν τοποθετημένα σε κάποια απόσταση από τον τοίχο, ώστε να δίνεται ο επαρκής χώρος ανάπτυξης των ριζών κάτω από έδαφος και να παρέχεται καλή ανανέωση του αέρα, καθώς επίσης και για να υπάρχει έλεγχος των ζιζανίων πάνω στο έδαφος.

Καλλιεργούμενες ροδακινιές στο Παρίσι

Αρχικώς, τοιχισμένοι κήποι εμφανίστηκαν στη Γαλλία σε κήπους των πλουσίων και ισχυρών, όπως στο παλάτι των Βερσαλλιών. Ωστόσο, κάποιες γαλλικές περιοχές αργότερα ανέπτυξαν μιαν αστική γεωργική παραγωγή βασισμένη στους τοιχισμένους κήπους. Το περισσότερο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι του Montreuil, ενός προαστίου του Παρισιού, όπου οι ροδακινιές καλλιεργούνταν σε μεγάλη κλίμακα.

Δημιουργημένοι κατά τον 17ο αιώνα οι κήποι του Montreuil, είχαν περισσότερα από 600 χλμ τοίχους κατά τη δεκαετία του 1870, όπου η «βιομηχανία» παραγωγής ροδάκινου έφθασε στο ανώτερο σημείο της. Τα 300 εκτάρια εδάφους συμπλεκόμενων τοίχων δημιουργούσαν ένα λαβύρινθο τόσο μπερδεμένο και δαιδαλώδη για τους μη γνωρίζοντες, που στην περίπτωση του πρώσικου στρατού, αυτός χάθηκε μέσα στους στενούς τοίχους του Montreuil κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Παρισιού το 1870.

Τοιχισμένοι κήποι με ροδακινιές στο Montreuil.

Τα ροδάκινα είναι φυσικό να καλλιεργούνται στη μεσογειακή Γαλλία, όπου οι κλιματικές συνθήκες το επιτρέπουν, όμως στο Montreuil δεν είναι φυσιολογικό, μολοντούτο παράγονταν εκεί πάνω από 17 εκατ. φρούτα το χρόνο, ονομαστά για την ποιότητά τους! Κατασκευάζοντας πολλούς και συνεχείς τοίχους για την οριοθέτηση των καλλιεργειών ροδάκινων, κατορθώνονταν να γίνονται εκμεταλλεύσιμα και μάλιστα με μεγάλη αποτελεσματικότητα τα οφέλη της παγιδευμένης θερμότητας, ενώ δεν αφήνονταν ο αέρας να διαπεράσει στις καλλιέργειες, αφού κατακρατούνταν σχεδόν απόλυτα έξω από το σύστημα αυτών των τοίχων.

Μέσα στα τοιχισμένα περιβόλια οι θερμοκρασίες ήταν βασικά 8 έως 12C (14-22F) υψηλότερες σε σχέση με το έξω περιβάλλον. Τα 2 έως 3 μέτρα ύψος τοίχων ήταν περισσότερο από μισό μέτρο παχείς και καλύπτονταν με επίχρισμα ασβέστη. Ψάθες ή δίχτυα ήταν δυνατό να κρέμονται πάνω από τα δένδρα προστατεύοντας τα φρούτα κατά τις κρύες νύχτες. Σ’ ένα κεντρικό μέρος των κήπων, καλλιέργειες ήταν δημιουργημένες ν’ αντέχουν σε χαμηλότερες των συνήθων θερμοκρασιών, όπως των μήλων, των ροδάκινων, των σμέουρων, των λαχανικών και λουλουδιών.

Σταφύλια στο Thomery

Στα 1730, μία ίδια αγροτεχνία όπως η προαναφερόμενη ήταν εγκατεστημένη γι’ αμπελοκαλλιέργεια στο Thomery, τ’ οποίο βρίσκεται περίπου 60 χλμ νοτιοανατολικά του Παρισιού –μια πολύ βόρεια περιοχή για να καλλιεργηθούν αμπέλια. Στην κορύφωση της παραγωγής στα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα, περισσότεροι από 800 τόνοι σταφυλιών παράγονταν σε περίπου 300 χλμ τοίχων, οι οποίοι αναπτύσσονταν σε περίπου 150 εκτάρια γης. Οι τοίχοι, κατασκευασμένοι από πηλό με άχυρο, ήταν 3 μέτρα ψηλοί και πάνω από 100 μέτρα μήκος ο καθένας, με μεταξύ τους πλάτος 9 έως 10 μέτρων. Είχαν στέψη από πλάκα ή τούβλο και κάποιοι είχαν θόλο από γυαλί που κάλυπτε τις καλλιέργειες.

Επειδή τ’ αμπέλια απαιτούν ξηρό και ζεστό κλίμα, οι περισσότεροι τέτοιοι τοιχισμένοι κήποι είχαν νοτιοανατολική έκθεση. Μία νότια έκθεση θα μπορούσε να προσφέρει ζεστότερες συνθήκες στην καλλιέργεια, πλην όμως σε αυτή την περίπτωση τ’ αμπέλια θα μπορούσαν να έχουν εκτεθεί στους υγρούς ανέμους και στις βροχές που έρχονται από νοτιοδυτικά. Οι δυτικοί και νοτιοδυτικοί τοίχοι ήταν συνηθισμένο να παράγουν σταφύλια χαμηλότερης ποιότητας.

Τοιχισμένοι κήποι στο Thomery.

Κάποιοι καλλιεργητές επίσης στην περιοχή αυτή κατασκεύασαν τους αποκαλούμενους «counter-espaliers», οι οποίοι ήταν μικρότεροι τοίχοι αντίθετοι στους βασικούς τοίχους. Αυτοί ήταν έως 1 μέτρου ύψους και ήταν τοποθετημένοι σε απόσταση περίπου 1 με 2,5 μέτρα από τον «Fruit wall», βελτιώνοντας περισσότερο το μικροκλίμα. Στη δεκαετία του 1840, το Thomery έγινε ευρύτερα γνωστό για τις προωθημένες τεχνικές του στο κλάδεμα των αμπελιών, διασυνδεόμενες οι μέθοδες αυτές με τους τοίχους. Η εν λόγω δεξιότητα επεκτάθηκε στο Montreuil και σε άλλες περιοχές και χώρες.

Οι καλλιεργητές του Thomery ανέπτυξαν επίσης ένα εξαιρετικό αποθηκευτικό σύστημα για τα σταφύλια. Το κοτσάνι ήταν καταδυόμενο σε γεμάτες με νερό μποτίλιες, οι οποίες ήταν τοποθετημένες σε ξύλινες σχάρες σε υπόγεια ή πατάρια κτηρίων. Κάποια από αυτά τα μέρη αποθήκευσης είχαν πάνω από 40.000 μποτίλιες αποθηκευμένες, και σε καθεμία από αυτές αντιστοιχούσαν ένα με δύο σταφύλια. Αυτή η αποθήκευση επέτρεψε στα σταφύλια να παραμένουν φρέσκα για πάνω από έξι μήνες.

Μέρος της περιοχής του Thomery σήμερα (πηγή: Google maps). Το τοπίο είναι ακόμα διαμορφωμένο σύμφωνα με την αρχιτεκτονική των τοιχισμένων κήπων. Τα σπίτια κατασκευάστηκαν αργότερα.

Φιδίσιοι τοίχοι σε φρουτόκηπους

Τοίχοι για την καλλιέργεια του αμπελιού χρησιμοποιήθηκαν και στις Κάτω Χώρες (κυρίως στο Βέλγιο και την Ολλανδία). Από τη δεκαετία του 1850, ιδιοκτήτες γης, στο Hoeilaart (βρίσκεται κοντά στις Βρυξέλλες) και στο Westland (είναι η περιοχή όπου σήμερα εκτείνονται τα μεγάλα θερμοκήπια λουλουδιών της Ολλανδίας), έγιναν σημαντικοί παραγωγοί επιτραπέζιων σταφυλιών. Από το 1881, το Westland είχε 178 χλμ τοίχων με καλλιέργειες φρούτων («fruit walls»).

Οι Ολλανδοί ήταν αυτοί που ανέπτυξαν τους τοιχισμένους κήπους. Άρχισαν να κατασκευάζουν τέτοιους ήδη από το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αρχικώς μόνο στους κήπους των κάστρων και σε σπίτια της εξοχής. Πολλοί από αυτούς τους τοίχους είχαν μοναδικά σχέδια. Περισσότερο εντυπωσιακοί ήταν οι φιδίσιοι ή οι πτυχωμένοι τοίχοι.

Φιδίσιοι τοίχοι σε φρουτόκηπους στην Ολλανδία.

Αν και είναι στην πραγματικότητα μακρύτεροι στο ανάπτυγμά τους από τους επιμήκεις τοίχους, οι φιδίσιοι τοίχοι (κυματοειδείς με λοξή τοιχοποιΐα) οικονομούν πάνω στα υλικά κατασκευής επειδή μπορεί να είναι φτιαγμένοι αρκετά δυνατοί με μόνο ένα λεπτό τούβλο πάχος. Το εναλλασσόμενο καμπύλο και κοίλο σχήμα στον τοίχο παρέχει στατική σταθερότητα και βοηθά στο ν’ αντιστέκεται ο τοίχος στις πλευρικές δυνάμεις που του ασκούνται.

Επιπροσθέτως, τα κοιλώματα και οι πτυχώσεις στον παραπάνω τοίχο δημιουργούν ένα θερμότερο μικροκλίμα σε σχέση με τον επίπεδο τοίχο, διαμορφώνοντας ιδιαίτερες (μικρο) περιβαλλοντικές συνθήκες για την καλλιέργεια, αλλά και για τη μικροχλωρίδα και τη μικροπανίδα της περιοχής, καθόσον οι θέσεις αυτές λειτουργούν ως καταφύγια ή ως θώκοι για τα ζώα και τα φυτά. Το γεγονός αυτό, της δημιουργίας θερμότερου μικροκλίματος στα σημεία του τοίχου που προαναφέρθηκαν, είναι προφανώς σημαντικό για τον Ολλανδό καλλιεργητή, ο οποίος βρίσκεται σχεδόν 400 χλμ βόρεια του Παρισιού.

Ποικίλα σχήματα φιδίσιων τοίχων είχαν διαμορφωθεί, κι εξελισσόμενα οδήγησαν στη δημιουργία περισσότερο γωνιωδών μορφών, που παρείχαν και καλλίτερη σταθερότητα. Κάποιοι από αυτούς κατασκευάστηκαν στο ύπαιθρο της Ολλανδίας, ενώ κατασκευάστηκαν από Ολλανδούς τεχνικούς και στις ανατολικές περιοχές της Αγγλίας (τα δύο τρίτα από αυτούς βρίσκονται στην περιοχή του Suffolk). Στην χώρα τους οι Ολλανδοί κατασκεύασαν τοίχους αρκετά ψηλά στο Βορρά, όπως αυτοί που δημιουργήθηκαν στο Groningen (53N).

Γωνιώδεις τοίχοι φρουτόκηπων.

Ένα άλλο είδος λεπτού φιδίσιου τοίχου κήπων («Fruit wall») ήταν ο πλάγιος ή κεκλιμένος τοίχος. Ήταν σχεδιασμένος από τον Ελβετό μαθηματικό Nicolas Fatio de Duillier και περιγράφτηκε σ’ έκδοση του 1699 με τον τίτλο «Fruit Walls Improved». Ήταν τοίχος που έκλινε κατά 45 μοίρες από το βόρειο προσανατολισμό και προσροφώντας την ηλιακή ενέργεια κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ημέρας οδηγούσε σε αύξηση της ανάπτυξης των φυτών που καλλιεργούνταν.

“Fruit walls improved”, του Nicolas Fatio de Duilier, 1699.

Θερμαινόμενοι τοιχισμένοι κήποι

Στη Μεγάλη Βρετανία, σε όχι μεγάλη κλίμακα αναπτύχθηκε η αστική γεωργία, όμως οι τοιχισμένοι κήποι ανήχθησαν σε βασικό χαρακτηριστικό των κήπων των εξοχικών κατοικιών από τους 1.600 ιδιοκτήτες τους. Η Αγγλία συγκεκριμένα ανέπτυξε θερμαινόμενους τοιχισμένους φρουτόκηπους, όπως αμέσως παρακάτω θα τους δούμε, κατά τους 18ο και 19ο αιώνες, διασφαλίζοντας ότι τα παραγόμενα φρούτα δε θα νεκρώνονταν από τον παγετό, βοηθώντας παράλληλα στην ωρίμανσή τους και στην ανάπτυξη των δένδρων.

Σε αυτούς τους «καυτούς» τοίχους, οριζόντια μπουριά ήταν τοποθετημένα «πέρα – δώθε» πάνω τους, καταλήγοντας σε καμινάδες πάνω από τους τοίχους. Αρχικώς, το κοίλο των τοίχων θερμαίνονταν από φωτιές που ανάβονταν στο εσωτερικό τους, ή από μικρούς φούρνους που ήταν τοποθετημένοι στο πίσω μέρος των τοίχων. Κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, όλο και περισσότεροι τοίχοι θερμαίνονταν από καυτό νερό που διέρχονταν από αγωγούς.

Θερμαινόμενοι τοίχοι (Croxteth Hall Walled Kitchen Garden in Liverpoool).

Η υποχώρηση της χρήσης των τοιχισμένων κήπων στην Ευρώπη άρχισε από το τέλος του 19ου αιώνα. Γιατί συνέβη αυτό; Για τους κάτωθι λόγους. Η διατήρηση του τοιχισμένου κήπου ήταν έντονα κοπιώδης κι απαιτούσε δεξιοτεχνία στο κλάδεμα των δένδρων, αραιώσεις, αφαίρεση φύλλων κ.λπ. Επίσης απαιτούνταν συνεχής συντήρηση του ίδιου του τοίχου. Η επέκταση των σιδηροδρόμων εξάλλου εξυπηρέτησε τη μεταφορά της παραγωγής από τον Νότο, η οποία ήταν λιγότερο κοπιώδης και φθηνότερη στο να παραχθεί. Τεχνητά θερμαινόμενα γυάλινα θερμοκήπια μπορούσαν πλέον να παράγουν ίδιες ή μεγαλύτερες εσοδείες, με πολύ λιγότερο κόπο κι απαιτήσεις ικανοτήτων.

Η γέννηση του θερμοκηπίου

Οι γυάλινες επενδύσεις χρησιμοποιήθηκαν ευρέως κατά τη διάρκεια των «μέσων χρόνων» και νωρίτερα στα σύγχρονα χρόνια. Τα γυάλινα πάνελς (παράθυρα γυαλιού) ήταν συνήθως φτιαγμένα με το φύσημα γυαλιού σε ελεύθερη μορφή, και με το φύσημα του γυαλιού σε καλούπι και κατόπιν με συμπίεσή του στο καλούπι, μια μέθοδος που προέρχονταν από τα ρωμαϊκά χρόνια (αργότερα εφευρέθηκε στην Αμερική η πρέσα γυαλιού). Με τη μέθοδο αυτή παράγονταν γυαλί σε μικρή κλίμακα. Για να παραχθεί γυαλί σε ευρεία κλίμακα έπρεπε τα μικρά μέρη να συνδυαστούν τοποθετούμενα ενωμένα.

Μολαταύτα, ευρωπαίοι αγρότες έφτιαξαν σε μικρή κλίμακα θερμοκήπια ακολουθώντας τις μεθόδους των αρχών του 17ου αιώνα. Οι απλούστερες φόρμες θερμοκηπίων ήταν τα «cloche», δηλαδή διαμορφωμένα γυάλινα βάζα ή γυάλινα χωρίς πυθμένα καλούπια, που ήταν τοποθετημένα στην κορυφή των φυτών και σ’ επαφή με το έδαφος, δημιουργώντας ένα μικροπεριβάλλον για τα φυτά, συνιστώντας ένα μικρό φυτώριο, εσωκλεισμένο από το παραπάνω γυάλινο πλαίσιο. Το ζεστό περιβάλλον στο γυαλί δημιουργούνταν με την κοπριά αλόγου που προστίθονταν στη βάση του γυάλινου πλαισίου.

Ολλανδικό θερμοκήπιο τη δεκαετία του 1930 φτιαγμένο σε τοίχο φρουτόκηπου.

Κατά τη δεκαετία του 1800, κάποιοι Βέλγοι και Ολλανδοί καλλιεργητές άρχισαν να πειραματίζονται με την τοποθέτηση γυάλινων επενδύσεων στους τοιχισμένους κήπους που προϋπήρχαν, κι ανακάλυψαν ότι αυτή η μέθοδος θα μπορούσε να προσφέρει στην ανάπτυξη των φυτών. Η εν λόγω μέθοδος σταδιακά αναπτύχθηκε με τη δημιουργία θερμοκηπίου, που κατασκευάστηκε στον τοιχισμένο κήπο. Στην Ολλανδία, στην περιοχή του Westland, που προαναφέραμε, το πρώτο από αυτά τα θερμοκήπια ήταν κατασκευασμένο τη δεκαετία του 1850. Από το 1881, τα 22 χλμ από τα 178 χλμ των τοιχισμένων κήπων στο Westland ήταν κάτω από την επένδυση γυαλιού.

Αυτές οι θερμοκηπιακές κατασκευές έγιναν ευρέως χρησιμοποιούμενες λόγω των ωφελειών που προσφέρονταν από τη θερμική μάζα του τοίχου των φρουτόκηπων, όπου αποθηκεύονταν η ζέστη από τον ήλιο την ημέρα, για να χρησιμοποιηθεί τη νύχτα. Επιπροσθέτως, πολλές από αυτές τις κατασκευές ήταν εφοδιασμένες με ψάθες ή δίχτυα που ήταν απλωμένα πάνω στο γυαλί καλύπτοντας κατά τη νύχτα ή κατά τις κρύες συννεφιασμένες ημέρες τις καλλιέργειες. Αυτός ο τύπος θερμοκηπίου ήταν ένας παθητικός ηλιακός δέκτης.

Γυάλινο θερμοκήπιο πάνω στο φιδίσιο τοίχο σε φρουτόκηπο.

Το πρώτο από τα θερμοκήπια με γυαλί κατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1890, αρχικά στο Βέλγιο, και κατόπιν στην Ολλανδία. Δύο τάσεις υπήρχαν στην κατασκευή τους. Η πρώτη ήταν η μέθοδος των γυάλινων επενδύσεων, που ήταν φτιαγμένες από γυάλινα πάνελς σε μεγάλες διαστάσεις. Η δεύτερη ήταν η χρήση ορυκτών καυσίμων στις θερμοκηπιακές εγκαταστάσεις, που κρατούσαν τη γυάλινη κατασκευή ζεστή, παρά τ’ ότι υπήρχαν μεγάλες απώλειες θερμότητας.

Συνεπώς, στην αρχή του 20ου αιώνα το θερμοκήπιο έγινε μια κατασκευή χωρίς θερμαινόμενη μάζα. Ο τοιχισμένος κήπος που είχε χρησιμοποιηθεί αρχικά, ήταν πια ξεπερασμένος.

Κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης στη δεκαετία του 1970, υπήρξε ανανεωμένο ενδιαφέρον για το θερμοκήπιο ως παθητικό δέκτη ηλιακής ενέργειας. Ωστόσο, η προσοχή γρήγορα στράφηκε αλλού, καθώς οι τιμές των καυσίμων έπεσαν και το γυάλινο θερμοκήπιο απέμεινε για κηπουρική χρήση μόνο στον βορειοδυτικό κόσμο. Οι Κινέζοι ωστόσο κατασκεύασαν 800.000 εκτάρια θερμοκήπια που λειτουργούν ως παθητικοί δέκτες ηλιακής ενέργειας κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριών δεκαετιών από σήμερα –αυτά καλύπτουν 80 φορές την επιφάνεια όλων των γυάλινων θερμοκηπίων στην Ολλανδία.

_________________________

Άρθρο δημοσιευμένο στο Low-Tech Magazine την 6η Ιανουαρίου 2016, με τον τίτλο «Fruit Walls: Urban Farming in the 1600s».

Advertisements
Μοιραστείτε το!
Share on Facebook
Facebook
Share on Google+
Google+
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin


ΚατηγορίεςΕπιλογές - Προτάσεις

Tags: , , , , , ,

Απάντηση

No announcement available or all announcement expired.
Αρέσει σε %d bloggers: