Ευβοϊκή Δρυς – Πράξη Τρίτη

Φίλιππος Α. Αραβανόπουλος,
Καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης,
aravanop@auth.gr

Αποφάσισα να γράψω την «Τρίτη Πράξη» για την ευβοϊκή δρυ, μετά το άρθρο του αγαπητού συναδέλφου και φίλου Δρ. Γιώργου Καρέτσου[1] που έγραψε σχετικά, ορμώμενος από τη δική μου αναφορά[2]. Είναι πάντα σημαντικό να διατηρείται η μνήμη και να αποκτούμε μια όσο γίνεται πιο σφαιρική εικόνα για κάθε θέμα –  και εν προκειμένω για αυτό το σπάνιο είδος και για τους ανθρώπους που εμπλέκονται στην ανάδειξη του.

Θα ξεκινήσω με μια μικρή ιστορία – από τα φοιτητικά μου χρόνια. Όπως όλοι οι δασολόγοι απόφοιτοι του ΑΠΘ, στο 2^ο έτος ξεκινήσαμε (όπως γίνεται μέχρι σήμερα),τα εργαστήρια της δασικής βοτανικής. Ακόμη δεν είχαμε πάει στα κτίρια του Φοίνικα και τα εργαστήρια γινόταν στο χώρο που φιλοξενούσε το Ερμπάριο, δίπλα στο Δ΄ αμφιθέατρο στο κτίριο της ΓΔΣ. Στο τέλος του εξαμήνου ο (διάδοχος του Παπαϊωάννου) Καθηγητής Νικόλαος Αθανασιάδης με τον τότε Βοηθό του (και καλό μου φίλο μετέπειτα στη Σχολή, όπου συνυπήρξαμε για αρκετά χρόνια) Αχιλλέα Γερασιμίδη (που επίσης χάσαμε δυστυχώς πρόωρα), μας πήγαιναν «εκδρομή» στο Φοίνικα, όπου ο δασοβοτανικός κήπος, για να δούμε τα δασικά είδη που μέχρι τότε οι περισσότεροι από μας τα ξέραμε μόνο από τα δείγματα του ερμπαρίου. Στην ξενάγηση φτάσουμε σε ένα μικρό δένδρο και ρωτάει ο Αθανασιάδης ποιο είναι. Είμασταν καμμιά 60ρια στο έτος – τσιμουδιά! «Όποιος βρει ποιο είναι» συνεχίσει, «10 στο μάθημα από τώρα, χωρίς εξετάσεις». Σημαντική «προσφορά», καθώς το μάθημα ήταν δύσκολο και οι περισσότεροι παρακαλούσαμε απλώς να το περάσουμε και να πάμε παρακάτω. Οπότε ακούγεται μια σιγανή φωνή «euboica». Σχεδόν κανείς δεν κατάλαβε τι ακούστηκε, μέχρι την επανάληψη «Quercus euboica». Ο Αθανασιάδης κοντοστάθηκε – μάλλον δεν περίμενε να απαντήσει κανένας. Μετά, άρχισε να μας λέει για την ευβοϊκή δρυ, για τη μεγάλη σπανιότητα της και για τον Παπαϊωάννου που τη βρήκε και της έδωσε το όνομα. Κατόπιν, άρχισε να προχωρά προς το επόμενο δένδρο. Πάλι ακούστηκε δειλά – δειλά μια φωνή: «Κύριε Καθηγητά… με το 10 τι θα γίνει;» «Ε…, θα δούμε» απάντησε ο Αθανασιάδης, «αφού βρήκες την ευβοϊκή, σίγουρα θα γράψεις πολύ καλά». Από αυτήν τη μικρή ιστορία, μου «έμεινε» η ευβοϊκή δρυς και πάντα είχα στο μυαλό μου να βρω μια ευκαιρία να τη μελετήσω.

Έχοντας διαβάσει προσεκτικά την εργασία του Παπαϊωάννου στα Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών[3], μου έκανε εντύπωση η γλαφυρότητα της περιγραφής, ο αναλυτικός χάρτης και η ακρίβεια των στοιχείων που παραθέτει, μεταξύ αυτών η άρτια (για τα δεδομένα της εποχής) οικολογική περιγραφή των θέσεων εμφάνισης και η (έστω και βασική) χλωριδική ανάλυση. Δεν ξέρω αν ο Παπαϊωάννου πήγε στην Εύβοια, μετά το επεισόδιο, τα δείγματα και τις πληροφορίες που πήρε από τον Ελευθερίου και που περιέγραψε τόσο γλαφυρά ο φίλος Γιώργος Καρέτσος. Αν δεν πήγε ο ίδιος και όσα έγραψε έγιναν αποκλειστικά με τη βοήθεια του Ελευθερίου, αυτό κάνει τη συμβολή του Ελευθερίου ακόμα πιο σημαντική και βέβαια δίνει ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα και αξία στην κατάθεση των γεγονότων από τον Γιώργο Καρέτσο. Για τον Παπαϊωάννου τώρα, πολύ ιδιαίτερη προσωπικότητα απ’ ότι φαίνεται, έχω ακούσει κι εγώ από τον Αχιλλέα Γερασιμίδη και από τον Ηρακλή Μαστρογιαννάκη με τον οποίο είμασταν για χρόνια γείτονες και όποτε με έβλεπε, όλο και κάποια ιστορία μου έλεγε. Αλλά ποτέ δεν έτυχε να συζητήσω μαζί τους για την ευβοϊκή δρυ.

Πάντα μου έκανε εντύπωση η μεγάλη αυστηρότητα και η απόσταση με τη οποία αντιμετώπιζαν, ο Παπαϊωάννου και οι σύγχρονοί του Καθηγητές, τους φοιτητές. Το επισημαίνω αυτό, ενθυμούμενος μια άλλη ιστορία. Όταν ο Δασάρχης Λέσβου Αγραφιώτης παρατήρησε μια πολύ περίεργη μορφή της τραχείας πεύκης (σήμερα ξέρουμε ότι είναι μετάλλαξη), κάλεσε τον Παπαϊωάννου να τη μελετήσει. Ο Παπαϊωάννου ανταποκρίθηκε, έκανε την έρευνα του και δημοσίευσε τη σχετική εργασία του επίσης στα Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών[4] (και μια σημείωση: ο Παπαϊωάννου γράφει την εργασία της τραχείας πεύκης που προηγείται του 2^ου Παγκοσμίου Πολέμου στα γερμανικά, αλλά την εργασία για την ευβοϊκή δρυ που έπεται του Πολέμου, τη γράφει στα γαλλικά). Στην εργασία της τραχείας πεύκης ο Παπαϊωάννου, όχι μόνο απέδωσε τα εύσημα στον Αγραφιώτη για την ανακάλυψη του, αλλά πρότεινε η μορφή αυτή να λάβει το επιστημονικό όνομα «ποικιλία Αγραφιώτη», όνομα που διατηρεί μέχρι σήμερα (Pinus brutia Ten. var. agraphiotii). Ο Αγραφιώτης όμως ήταν Δασάρχης και ο Ελευθερίου δευτεροετής φοιτητής…

Κλείνοντας, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τον αγαπητό Γιώργο Καρέτσο για το άρθρο του. Ήταν το έναυσμα για να ανοίξει και για μένα ένα παράθυρο στο παρελθόν και να επαναφέρω στην μνήμη μου δυο-τρία γεγονότα που κάπου ήταν καταχωνιασμένα και μισο-ξεχασμένα.

—————————–

[1] Καρέτσος Γ 2026. Ευβοϊκής Δρυός η συνέχεια. https://dasarxeio.com/2026/03/03/149364/

[2] Αραβανόπουλος ΦΑ 2026. Η θαυμαστή ιστορία της Ευβοϊκής Δρυός από τον Τρωικό πόλεμο μέχρι σήμερα. Παράλλαξη https://parallaximag.gr/parallax-view/i-thaymasti-istoria-tis-eyvoikis-dryos-apo-ton-troiko-polemo-mechri-simera

[3] Papaioannou JK 1948. Encore une nouvelle espéce de chéne en Gréce – Quercus euboica Proc. Acad. Athens 23: 336-352.

[4] Papaioannou JΚ 1936. Eine neue varietat von Pinus brutia Ten., Pinus brutia Ten. var. agraphiotii. Proc. Acad. Athens 11: 14-24.

---