Ένας χρόνος μετά: Πολιτική προστασία και πόρισμα Γκολντάμερ

Ένα χρόνο μετά τη φονική πυρκαγιά στο Μάτι η κατάσταση στην οργάνωση της πολιτικής προστασίας ελάχιστα έχει βελτιωθεί παρά το γεγονός ότι η νέα κυβέρνηση όρισε γενικό γραμματέα πολιτικής προστασίας και αναπληρωτή γενικό γραμματέα πολιτικής προστασίας τους κ.κ. Νίκο Χαρδαλιά και Γιώργο-Μάριο Καραγιάννη αντίστοιχα. Και οι δύο έχουν εμπειρία από τον τομέα, ο ένας στην περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας και ο άλλος στην Ε.Ε.

Από Τάσος Τέλλογλου | https://matiobserver.gr/

Όμως τα δύο βασικά προβλήματα που είναι οι αλληλοκαλύψεις αρμοδιοτήτων (ποιός αποφασίζει και τί την κρίσιμη στιγμή) και η διάθεση πόρων μοιάζουν άλυτα. Το πρώτο δεν χρειάζεται χρήματα, αλλά πολιτική βούληση.

Ο προηγούμενος γενικός γραμματέας πολιτικής προστασίας Γιάννης Ταφύλης – μια πετυχημένη επιλογή της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ μετά την περίοδο Καπάκη (ο τελευταίος ήταν ο γ.γ. πολιτικής προστασίας στο Μάτι) – μας είχε δεχθεί επί τρεις ώρες με την συνάδελφο Ελίζα Τριανταφύλλου για να μας εξηγήσει το πώς είχε οδηγηθεί στην πρόταση ενός νομοσχεδίου για τον ανασχεδιασμό της πολιτικής προστασίας μετά το Μάτι, έναν ανασχεδιασμό που είχε εξαγγείλει ο ίδιος ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας.

Ο κ. Ταφύλης στο ερώτημα γιατί δεν υπήχθη το Πυροσβεστικό Σώμα στον Πρωθυπουργό είχε αναφέρει ότι κάτι τέτοιο θα έδινε την εντύπωση ότι ένα στρατιωτικό σώμα υπάγεται στον πρωθυπουργό, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τις παραδόσεις της χώρας, που λόγω της δικτατορίας δεν θα μπορούσε να εμφανίζει ένα στρατιωτικό σώμα με υπαγωγή στον πρωθυπουργό.

Στο νομοσχέδιο του κ. Ταφύλη που δεν πρόλαβε να ψηφίσει η Βουλή, λόγω διάλυσης και προκήρυξης εκλογών, η Πυροσβεστική παίζει τον σημαντικότερο ρόλο στην αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών, δημιουργώντας παράλληλα όμως περιφερειακά κέντρα αλλά και κινητά επιχειρηματικά κέντρα στον τόπο της καταστροφής.

Για να εγκατασταθεί ένα τέτοιο κέντρο ωστόσο χρειάζεται να διαγνωσθεί έγκαιρα που κατευθύνεται η φωτιά, δηλαδή να αξιοποιηθούν τα δεδομένα που παρέχει η διασύνδεση της πυροσβεστικής και συγκεκριμένα του κέντρου επιχειρήσεων με τα δεδομένα που επεξεργάζονται τα διάφορα συστήματα όπως αυτό του αστεροσκοπείου. Πάντως, το σύστημα αυτό στο Μάτι δεν ήταν σε θέση να εκτιμήσει το μέγεθος της καύσιμης ύλης, που υπήρχε στο έδαφος και κατά συνέπεια να προσδιορίσει την ταχύτητα και την έκταση της πυρκαγιάς στο Μάτι.

Η αντιμετώπιση της πυρκαγιάς, σύμφωνα με τον Ταφύλη βασίζεται στο λεγόμενο incident managment system (κάτι που εφαρμόζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες με μεγάλη επιτυχία) και συμπεριλαμβάνει οριζόντια πολλούς φορείς.

Ο Γιάννης Μητσόπουλος είναι δασολόγος, που γνωρίζει καλά το πρόβλημα και συμμετέχει στην επιτροπή υπό τον καθηγητή Γιόχαν Γκολντάμερ (Διευθυντής του Παγκόσμιου Κέντρου Παρακολούθησης Πυρκαγιών GFMC), που όρισε η προηγούμενη κυβέρνηση για να διερευνήσει τις αιτίες της καταστροφικής πυρκαγιάς στο Μάτι. Ο ίδιος σχετικά με το νομοσχέδιο και τις πρόνοιές του αναφέρει πως «ως λογική είναι καλή, αλλά οι πυρκαγιές έχουν να κάνουν με την διαχείριση του δάσους και του τοπίου, που δεν είναι αρμοδιότητα μιας αρχής, αλλά εμπλέκονται πολλές υπηρεσίες. Και σε αυτό το θέμα, δηλαδή η συνεργασία υπηρεσιών στη χώρα είναι προβληματική. Στη χώρα γίνεται καλύτερα κάτι κάθετα μέσα στην ίδια υπηρεσία. Όταν πρέπει να γίνει κάτι οριζόντια υπάρχει πρόβλημα.»

Πόρισμα Γκολντάμερ

Τα βασικότερα σημεία του πορίσματος της επιτροπής Γκολντάμερ για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών είναι τα εξής:
– Στην πρόληψη των δασικών πυρκαγιών συμμετέχουν σαράντα πέντε (45) συναρμόδιοι φορείς που πρέπει να συντονιστούν σε ένα κοινό πλαίσιο.

• Ο συντονισμός της πρόληψης θα έπρεπε να ασκείται σύμφωνα με το Ν.2612/1998 από τη Δασική Υπηρεσία κάτι το οποίο λόγω νομικού κενού (μη ενεργοποίηση του άρθρου 100 του Ν.4249/2014) δε γίνεται.
• Για την καταστολή των πυρκαγιών πρέπει να συνεργαστούν δεκαεπτά (17) φορείς, που ανήκουν σε έξι (6) Υπουργεία, προκειμένου να ασκήσουν έντεκα (11) διαφορετικές αρμοδιότητες.

Έτσι, η ύπαρξη και η μη επίλυση του προβλήματος των πυρκαγιών δασών και υπαίθρου στην Ελλάδα, μπορεί να αποδοθεί στις παρακάτω υποκείμενες αιτίες:

• Έλλειψη ενός ενιαίου Εθνικού Σχεδίου Προστασίας από τις δασικές πυρκαγιές το οποίο να ολοκληρώνει τις αρμοδιότητες και το ρόλο όλων των εμπλεκόμενων φορέων στα θέματα της διαχείρισης των πυρκαγιών.
• Διάσπαση του ολοκληρωμένου σχεδιασμού της διαχείρισης των πυρκαγιών δασών και υπαίθρου σε απομονωμένες και ασύνδετες δράσεις είτε πρόληψης είτε καταστολής, δημιουργώντας συντεχνιακά και υπηρεσιακά σιλό.
• Έλλειψη σύγχρονων, επιστημονικά τεκμηριωμένων και ενημερωμένων αντιπυρικών σχεδίων.
• Έλλειψη κλίματος και πνεύματος συνεργασίας ανάμεσα στους εμπλεκόμενους φορείς και υπηρεσίες και ιδιαίτερα μεταξύ Πυροσβεστικού Σώματος και Δασικής Υπηρεσίας.
• Καταφανής πριμοδότηση της καταστολής σε σχέση με την πρόληψη τόσο σε επίπεδο στρατηγικής όσο και σε επίπεδο χρηματοδότησης.
• Μειωμένη αποτελεσματικότητα της πρόληψης λόγω: α) της υποχρηματοδότησης των έργων που την αφορούν και β) της μη-κάθετης οργάνωσης της Δασικής Υπηρεσίας η οποία θα μπορούσε να υποστηρίξει το συντονισμό του έργου της πρόληψης των πυρκαγιών σε εθνικό επίπεδο.
• Πολιτικές παρεμβάσεις στο έργο της προστασίας των δασών από τις πυρκαγιές που δεν συνδυάζονται με επιστημονική τεκμηρίωση των αντίστοιχων επιλογών, όπως η μεταφορά της αρμοδιότητας της δασοπυρόσβεσης με το Ν.2612/1998.
• Έλλειψη επαγγελματικής και πιστοποιημένης εκπαίδευσης του προσωπικού των εμπλεκόμενων φορέων για την κάλυψη επιχειρησιακών ρόλων διοίκησης των επιχειρήσεων δασοπυρόσβεσης.
• Χαμηλό επίπεδο ανταλλαγής πληροφοριών ανάμεσα στους εμπλεκόμενους φορείς κατά τη διαχείριση των πυρκαγιών δασών και υπαίθρου και το έλλειμμα συντονισμού που προκαλεί η κατάσταση αυτή στη φάση της καταστολής.
• Κατακόρυφη αύξηση κατά τις τελευταίες δεκαετίες της συνέχειας και του φορτίου της δασικής καύσιμης ύλης σαν συνέπεια της εγκατάλειψης της υπαίθρου και της υποχρηματοδότησης της διαχείρισης των δασών.
• Έλλειψη σχεδιασμού και εφαρμογών ολοκληρωμένων πολιτικών διαχείρισης των δασών και της υπαίθρου, οι οποίες περιλαμβάνουν τη στοχευμένη μείωση της καύσιμης ύλης μέσω κατάλληλων εργαλείων (βόσκησης, γεωργία κ.α.) ή διαχειριστικών πρακτικών οι οποίες περιλαμβάνουν τη χρήση της βιομάζας ως ανανεώσιμης πηγής ενέργειας ή τη χρήση της προδιαγεγραμμένης καύσης για τη μείωση της ευφλεκτικότητας του τοπίου. Χωρίς τη διαχείριση της καύσιμης ύλης, η αποτελεσματική πρόληψη των πυρκαγιών οδηγεί σε περαιτέρω αύξηση της καύσιμης ύλης και χειρότερες πυρκαγιές.
• Υπερβολική εξάρτηση του συστήματος πυρόσβεσης πυρκαγιών δασών και υπαίθρου από τα εναέρια μέσα.
• Μεταφορά πρακτικών πυρόσβεσης αστικών πυρκαγιών σε πυρκαγιές δασών και υπαίθρου.
• Υιοθέτηση μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης που αντιλαμβάνεται το δασικό χώρο ως γεωτεμάχιο και όχι ως παραγωγικό πόρο.
• Έλλειψη ικανοποιητικής ευαισθητοποίησης και κινητοποίησης των πολιτών και η αναποτελεσματική αξιοποίηση των εθελοντών.
• Έλλειψη αντίληψης του κινδύνου πυρκαγιάς στη ζώνη μείξης δασών-οικισμών και κυρίως.
• Αποκλεισμός της επιστημονικής γνώσης, της καινοτομίας και της τεχνολογίας από την επιχειρησιακή πράξη της διαχείρισης των πυρκαγιών, κάτι που συνδέεται με την έλλειψη ενός εθνικού επιστημονικού, συντονιστικού φορέα για τον σχεδιασμό πολιτικής και στρατηγικής για την προστασία των δασών από τις πυρκαγιές ο οποίος να συνδέεται με την επιχειρησιακή πράξη.

Η επιτροπή Γκολντάμμερ σχετικά με τους εθελοντές σημειώνει στο πόρισμά της ότι οι εθελοντές της Πυροσβεστικής μόλις και μετά βίας φθάνουν τους 1.750 (σ.σ. όταν μετά το 2004 άγγιξαν τους 4.500).

Οι εθελοντές

Χώρες που έχουν τον ίδιο πληθυσμό με την Ελλάδα όπως η Αυστρία και η Πορτογαλία έχουν πολύ περισσότερους εθελοντές και πολύ λιγότερους πυροσβέστες που επιθυμούν να είναι δημόσιοι υπάλληλοι. Η Πορτογαλία έχει 2.000 επαγγελματίες πυροσβέστες και 40.000 εθελοντές και η Αυστρία 2.500 επαγγελματίες και 234.000 εθελοντές.Εθελοντές στο Μάτι όπως ο Γιάννης Δαμιάνογλου είχαν ζητήσει με επανειλημμένες επιστολές τους από την γενική γραμματεία πολιτικής προστασίας να ορίσει διαδικασίες εκπαίδευσης κάτι που ο Δαμιάνογλου επιμένει ότι δεν έγινε διότι δεν υπήρξε ενδιαφέρον.

Αντίθετα υπήρξε ενδιαφέρον εξοπλισμού της εθελοντικής ομάδας με αυτοκίνητα και εργαλεία όχι μόνο από την Ελλάδα αλλά και από το εξωτερικό («Να κρατήσουμε αναμμένη τη φλόγα της προσφοράς»)

«Ο κρατικός μηχανισμός τα έκανε όλα ανάποδα» λέει ο Ιωάννης Δαμιανόγλου, διοικητής του πυροσβεστικού σταθμού εθελοντών.

Τόσο οι τοποθετήσεις στην Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας από τον νέο πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη όσο και το νομοσχέδιο του Γιάννη Ταφύλη πιο πριν φαίνεται να κινούνται στη σωστή κατεύθυνση, σε σχέση με αυτό που υποδεικνύει η επιτροπή υπό τον Γκολντάμερ σχετικά με τις αδυναμίες του σημερινού συστήματος αντιμετώπισης των πυρκαγιών όπως τις γνωρίσαμε στη χώρα μετά το 2007.

Παραμένουν ακαθάριστα τα οικόπεδα

Σχετικά με τα απλά μέτρα πρόληψης, όπως είναι ο καθαρισμός οικοπέδων από τα χόρτα, παρότι ο δήμαρχος Ραφήνας Βαγγέλης Μπουρνούς στην περιοχή ευθύνης του διέθεσε πολύ περισσότερα κονδύλια για αυτό το σκοπό σε σχέση με την περσινή περίοδο, δυστυχώς στην πυρόπληκτη ζώνη υπάρχουν εκατοντάδες οικόπεδα ακαθάριστα. Η νομοθεσία πάντως, είναι σαφής. Καθαρίζεις, καταλογίζεις το ποσό στον ιδιοκτήτη και αν δεν πληρώσει τον σέρνεις στα δικαστήρια. Η δυσκολία είναι πώς όλα αυτά θα έπρεπε να γίνουν πριν τις δημοτικές εκλογές (η αντιπυρική περίοδος άρχισε λίγες εβδομάδες πιο πριν).

Η πρόεδρος του Εξωραϊστικού Συλλόγου του Νέου Βουτζά Εμυ Κροκίδη σε μια συγκέντρωση που έγινε στο αθλητικό κέντρο λίγο μετά τις δημοτικές εκλογές και αρκετοί κάτοικοι έθεσαν το ζήτημα των ακαθάριστων οικοπέδων, ορισμένοι μάλιστα έφθασαν στο σημείο να τα καθαρίσουν μόνοι τους και να ζητήσουν από τον δήμο απλά να μεταφέρει το προϊόν του καθαρισμού.

Ετσι το πρόβλημα της καύσιμης ύλης παρέμεινε μέσα στα οικόπεδα ή έξω από αυτά εν αναμονή των ενεργειών των δύο δήμων, ιδιαίτερα του Μαραθώνα να μετακινήσει την καύσιμη ύλη.

Ετσι απομένει η καταστολή.
Ο Μητσόπουλος και τα άλλα μέλη της επιτροπής Γκολντάμερ προτείνουν την δημιουργία μιας ομάδας 300 ατόμων (3 ανά δασαρχείο με ένα Unimog, δηλαδή ειδικό γεωργικό τροχοφόρο μηχάνημα) για την «πρώτη προσβολή» της φωτιάς στις δασικές περιοχές ή τις μεικτές (ζώνη δάσους κατοικίας): «Xάνουμε την πρώτη προσβολή, οι πυρκαγιές γίνονται μεγάλες μετά και όσα αεροπλάνα και να έχουμε δεν μπορούμε να τις σβήσουμε. Αυτό έγινε και στο Μάτι βασικά», λέει ο Μητσόπουλος. «Στο Μάτι έγινε ότι είχανε πάει όλες οι δυνάμεις στην Κινέττα και δέν υπήρχαν οχήματα που θα μπορούσαν να την σβήσουν όταν η φωτιά ήταν στο Νταού Πεντέλης …»

Για την ώρα η πρόταση αυτή δεν υλοποιήθηκε με αποτέλεσμα η κατάσβεση να βασίζεται στο μέγεθος του στόλου των εναέριων μέσων.

Εναέρια μέσα

Ο αριθμός και η κατάσταση των εναερίων μέσω έχουν ως εξής:

• Ελικόπτερα, όσα και πέρυσι 4 βαρέως τύπου Ericsson, 9 μεσαίου τύπου Καμώφ, 2 Σούπερ Πούμα, 3 ΒΚ (καδοφόρα)
• Κανανταίρ: τύπος 415 (4 με 5), τύπος 215 (8 με 9).
• Ο αριθμός των Καναντέρ τύπου 415 θα μπορούσε για τον επόμενο μήνα να φθάσει τα 6 εάν ολοκληρωθεί η συντήρησή τους (είναι θέμα συντήρησης καθώς παρουσιάζουν μεγάλο αριθμό βλαβών).
• Πετσετέλ: Σύνολο 19 (χρησιμοποιούνται κυρίως στα νησιά σε χαμηλή βλάστηση)

Παρά το γεγονός οτι ο στόλος των εναέριων μέσων είναι μεγάλος σε ηλικία (με εξαίρεση τα ελικόπτερα που νοικιάζονται) είναι πολυπληθής σε αντίθεση με την δοξασία ότι δέν «έχουμε εναέρια μέσα…». Αυτό που λείπει είναι ο ορθολογικός τρόπος χρήσης τους.

και η περίπτωση της Εύβοιας

Ρωτήσαμε πρόσφατα παράγοντα με εμπειρία στις πυρκαγιές που ξέσπασαν πριν από 20 μέρες στην Εύβοια πως κατανέμονταν τα πτητικά μέσα: «Κοιτάξτε» μας είπε και συνέχισε «κανονικά, την ευθύνη θα έπρεπε να έχει ο επικεφαλής αξιωματικός των επιχειρήσεων. Αλλά όταν την δεύτερη μέρα έρχεται ένας ανώτερός του από την Αθήνα αναλαμβάνει εκείνος να αποφασίζει πώς θα κατανείμει τα μέσα ακόμα και αν δεν γνωρίζει τη γεωγραφία της περιοχής, τους δρόμους και τη βλάστησή της. Έτσι γίνεται πάντα, έτσι έγινε και αυτή τη φορά …».

«Παρατηρητήριο για το Μάτι»