Η ιστορία των Φυτών και το Ginkgo biloba

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΚΟΥΠΑΡΑΝΗ*

Η γη, από τη δημιουργία της πριν από 4,6 δισ. έτη περίπου, αποτελεί έναν πλανήτη που βρίσκεται σε μια διαρκή εξελικτική διαδικασία.

Οι πρώτοι ζωντανοί οργανισμοί πριν περίπου 3,5 δις χρόνια, αναπτύσσονται σε μικροβιακές κοινωνίες και αποτελούνται από κυανοβακτήρια, που δημιουργούν αποικίες σε αβαθή νερά και ενσωματώνουν κόκκους από ιζήματα, σχηματίζοντας πετρώματα. Τα κυανοφύκη (δηλαδή τα πράσινα γλιτσερά φύκη) χαρακτηρίζονται από χαμηλούς ρυθμούς αύξησης τα οποία αφομοιώνουν CO2 και παράγουν οξυγόνο με φωτοσύνθεση. Σήμερα, το έργο των κυανοβακτηρίων συνεχίζεται. Όλα τα φυτά της Γης περιλαμβάνουν συμβιωτικά κυανοβακτήρια, γνωστά ως χλωροπλάστες (chloroplasts), που συνεχίζουν τη φωτοσυνθετική διαδικασία.

Κυανόφυκη στην λίμνη της Καστοριάς

Τα πρώτα φυτά στη στεριά αναπτύσσονται περίπου πριν από 445-420 εκ. έτη. Ένα από τα πρώτα φυτά που εμφανίζεται είναι το φυτό Cooksonia, χωρίς φύλλα και πραγματικές ρίζες.

Τα πρώτα δάση σχηματίζονται πριν από περίπου 250 εκατ. χρόνια από διάφορα είδη φτερών (πτεριδόφυτα). Ο συνδυασμός του θερμού-υγρού κλίματος που επικρατούσε και η έντονη δραστηριότητα των ηφαιστείων, με την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων διοξειδίου του άνθρακα, οδήγησε στην δημιουργία των μεγαλύτερων κοιτασμάτων λιθανθράκων στον πλανήτη.

Μεγάλες περιβαλλοντικές αλλαγές συμβάλουν στην σταδιακή εξαφάνιση ειδών και στην ανάπτυξη και επικράτηση νέων.

Τα νέα είδη είναι τα γυμνόσπερμα, που είναι φυτά που έχουν καλά καλυμμένους τους σπόρους μέσα σε σκληρά λέπια που δεν αφαιρούνται εύκολα. Με την πάροδο του χρόνου ωριμάζουν και όταν η ατμόσφαιρα είναι ξηρή τα λέπια φεύγουν, οι σπόροι ελαφριοί σκορπίζονται με τον άνεμο και νέα δένδρα βλαστάνουν.

Σήμερα, γνωστά γυμνόσπερμα είδη είναι τα κωνοφόρα (Πεύκη, Έλατο, Κυπαρίσσι, κ.α). Η πιο ενδιαφέρουσα όμως περίπτωση είναι το είδος Ginkgo biloba, το μοναδικό είδος που επιβιώνει από την εποχή των δεινοσαύρων μέχρι σήμερα γι’ αυτό και αποτελεί «ζωντανό απολίθωμα». Φύεται ενδημικά στη ΝΑ Κίνα όπου και απειλείται από τις λαθροϋλοτομίες Καλλιεργείται σε όλες τις μεγαλουπόλεις του πλανήτη.

Το Ginkgo biloba, όταν πρωτοβλάστησε στην γη ήταν ένα είδος μιας ολόκληρης οικογένειας των γινκγοφύτων, όμως για κάποιους λόγους είναι το μόνο είδος της οικογένειας που επιβιώνει έως σήμερα.

Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά τού είναι πολύ ιδιαίτερα για την ομάδα στην οποία ανήκει.

Ενώ τα γυμνόσπερμα αποτελούνται από είδη με λεπιοειδή ή βελονοειδή φύλλα, το Ginkgo έχει απλά πλατιά ανοιχτοπράσινα φύλλα με ακτινωτές φλέβες ελαφρά διαχωρισμένο σε δύο λοβούς (δίλοβα) πάνω σε ένα μακρύ μίσχο σχήμα που θυμίζει ανεμιστήρα.

 

Έχει στόματα τόσο στην πάνω επιφάνεια όσο και στην κάτω του φύλλου και κατά την περίοδο του φθινόπωρου χρωματίζονται χρυσοκίτρινα, τότε το δένδρο ρίχνει τα φύλλα του, πράγμα που το κατατάσσει ως το μόνο φυλλοβόλο σε μια ομάδα αειθαλών. Εντυπωσιακό είναι το γεγονός πως στην περίπτωση που η θερμοκρασία πέσει απότομα πολύ χαμηλά, είναι δυνατόν το Ginkgo biloba να ρίξει όλα του τα φύλλα την ίδια ημέρα.

Οι κλάδοι του παρουσιάζουν πάρα πολύ αργή ανάπτυξη (1-2 εκ σε 7-10 χρόνια) έτσι παραμένουν κοντοί για χρόνια και συντηρούν μια τακτικότητα στην κλαδική δομή τους. Τα φύλλα και τα αναπαραγωγικά όργανα σχηματίζονται στις άκρες αυτών των κλαδίσκων, επιτρέποντας τον σχηματισμό νέων φύλλων σε παλαιοτέρα μέρη της κόμης.

Ο κορμός του είναι ανοιχτός καφέ έως γκρίζος που απολήγει σε βραχίονες και κλαδιά, τα οποία τείνουν να ανορθώνονται, δίνοντας μιαν λίγο έως πολύ όρθια στητή εμφάνιση στο δέντρο. Σε νεαρή ηλικία η κόμη του δέντρου είναι αραιά και ανοιχτή με ακανόνιστο περίγραμμα, αλλά με το πέρασμα των χρόνων πυκνώνει και κλείνει.

Το Ginkgo έχει ένα καλά αναπτυγμένο βαθύ ριζικό σύστημα, που το βοηθά να συγκρατεί το μεγάλο του κορμό, να απορροφά νερό από το υπέδαφος και να εμπλουτίζεται με τα απαιτούμενα θρεπτικά συστατικά. Έρευνες στον ρυθμό ανάπτυξης του καμβίου έδειξαν ότι τα γηραιότερα δένδρα έχουν πολύ λεπτότερους ετήσιους δακτυλίους, δηλαδή ο ρυθμός ανάπτυξης τους γίνεται ολοένα και πιο αργός.

Το Ginkgo μπορεί να παράγει ένα είδος αερόριζας. Αυτές οι δομές, που ονομάζονται chichi, παράγονται κατά μήκος του κορμού και των κλαδιών και κρέμονται σαν σταλακτίτες. Όταν αγγίξουν το έδαφος αυτά τα Chichi δημιουργούν νέες ρίζες και παράγουν νέο δένδρο. Εντοπίζονται συνήθως σε παλιά δέντρα, αλλά μπορούν να βρεθούν σε νεαρά δέντρα ως απάντηση στο περιβαλλοντικό στρες ή ζημιά.

Chichi of Ginkgo billoba (photo by Rebecca Sweet)

Το γκίγκο είναι ένα δίοικο (ετυμ. δύο + οίκοι) φυτό, δηλαδή έχει θηλυκά και αρσενικά άτομα. Στα δίοικα η παραγωγή γύρης και σπόρων γίνονται σε ξεχωριστά δέντρα. Τα αρσενικά φυτά παράγουν μικρούς κώνους γύρης. Κάθε κώνος γύρης φέρει αρκετούς σάκους γύρης. Η γύρη μεταφέρεται από τον άνεμο και παράγει κινούμενο σπέρμα, που δεν φαίνεται στα μεταγενέστερα εξελισσόμενα κωνοφόρα και αγγειόσπερμα. Ο Ιάπωνας βοτανολόγος Hirase Sakugorō (1856-1925) παρατήρησε κινητικά σπερματοζωάρια για πρώτη φορά στο Βοτανικό Κήπο του Πανεπιστημίου του Τόκιο στις 9 Σεπτεμβρίου 1894.

Τα θηλυκά φυτά δεν παράγουν κώνους. Δύο ωάρια σχηματίζονται στο τέλος ενός μίσχου, και μετά την επικονίαση, ένα ή και τα δύο αναπτύσσονται σε σπόρους.

Τα φύλα των νέων ατόμων (δένδρων) είναι πολύ δύσκολο να διακριθούν, καθώς είναι απαραίτητο να περιμένουμε την πρώτη ψευδανθοφορία (όχι πριν από 20 χρόνια!). Τόσο οι κώνοι γύρης όσο και οι δομές των σπόρων αναπτύσσονται σε βλαστάρια, μεταξύ των φύλλων. Οι κώνοι γύρης εμφανίζονται στις αρχές της άνοιξης, ενώ οι ωοθήκες εμφανίζονται το φθινόπωρο όπου ρίχνονται με τα φύλλα.

Οι καρποί μοιάζουν με μικρά δαμάσκηνα όταν είναι ώριμα. Έχουν διάμετρο περίπου 1,5 εκ. Περιέχουν ένα μεγάλο, λείο, ασημί σπόρο στο κέντρο πολύ καλά προστατευμένο από ένα σκληρότατο πυρήνα όπου μέσα περιέχουν τον θηλυκό γαμέτη (ωάριο). Όταν τα φρούτα αρχίζουν να αποσυντίθενται αφού πέσουν, εκπέμπουν μια δυσάρεστη οσμή, αυτό γιατί περιέχουν βουτυρικό οξύ. Ακριβώς για αυτόν τον λόγο στις δενδροστοιχίες των πόλεων προτιμώνται τα αρσενικά άτομα που δεν παράγουν καρπούς.

Πιθανότατα, η άσχημη μυρωδιά, στα φρούτα που παράγονται στα θηλυκά άτομα, να αντικατοπτρίζει κάποιο είδος προσαρμογής ή τροποποίησης στη βιολογία διασποράς του. Ίσως είτε τώρα είτε στο παρελθόν η μυρωδιά ήταν ελκυστική για τα ζώα. Πρόσφατες ιστορίες για σκύλους, λέγονται, ότι τρώγοντας σπόρους Ginkgo – τα ζώα έπειτα παρουσιάζουν έντονη διέγερση και αναστολή νευροδιαβιβαστών με αποτέλεσμα να κάνουν εμετούς, να παθαίνουν επιληπτικές κρίσεις ή ακόμη και να πεθαίνουν  μεταφέροντας τον σπόρο σε σχετικά μέτριες αποστάσεις.

Το είδος του Gingko biloba είναι εξαιρετικά ανθεκτικό στα όρια εξάπλωσης του. Κατάφερε να αντέξει στις έντονες κλιματολογικές αλλαγές (όπως η εποχή παγετώνων, οι υψηλές ατμοσφαιρικές θερμοκρασίες +50C στους πόλους σε σχέση με σήμερα κ.α), στα τεράστια σπονδυλωτά ζώα (δεινοσαύρους), στην 12 φορές μεγαλύτερη συγκέντρωση CO2 από ότι σήμερα, στο αυξημένο οξυγόνο στην ατμόσφαιρα που έπεσε απότομα, στις αυξομειώσεις της κάθε ηφαιστειακής δραστηριότητας. Όλες αυτές οι προσαρμογές είναι που το έκαναν να είναι τόσο ανθεκτικό.

Στην σύγχρονη εποχή 6 άτομα του είδους Ginkgo biloba επέζησαν από την ρίψη της ατομικής βόμβας και την πυρηνική καταστροφή στις πόλεις της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι,  όπου συνεχίζει κανονικά να επιβιώνει. Να σημειωθεί πως ο κανονικός χρόνος ζωής των ατόμων Ginkgo δεν ξεπερνά τις μερικές εκατοντάδες.

Το Γκίγκο αναπτύσσεται σε όλους σχεδόν τους εδαφικούς τύπους εκτός από εκείνους που μόνιμα νεροκρατούν. Ευδοκιμεί ωστόσο στα δροσερά, βαθιά και γόνιμα αμμώδη εδάφη τα οποία ως προς το pH παρουσιάζουν όξινη αντίδραση. Αντέχει στην ξηρασία, ενώ ως προς τον παγετό και την παρουσία αλάτων στο έδαφος δεν αντιμετωπίζει κανένα πρόβλημα, όπως επίσης κανένα πρόβλημα δεν αντιμετωπίζει από εχθρούς και ασθένειες.

Καλλιεργείται στην Κίνα εδώ και μια χιλιετία κυρίως για τους φαρμακευτικούς σπόρους του. Παρόλ’ αυτά στην δυτική αγορά πωλείτε το εκχύλισμα από τα φύλλα του. Η αλήθεια είναι ότι σε περισσότερο ποσοστό στους σπόρους και σε μικρότερη στα φύλλα περιέχει μια τοξίνη την γκινγκοτοξίνη. Η γκινγκοτοξίνη είναι νευροτοξική λειτουργεί ως αντιβιταμίνη, σχετίζεται με την βιταμινή Β6 και έχει την ιδιότητα να προκαλεί επιληπτικές κρίσεις. Βεβαίως στην αγορά τα σκευάσματα έχουν την απαραίτητη ποσότητα που επικαλούνται ότι  βοηθά στο χρόνιο άσθμα, στην ανάσχεση μνήμης, στην βελτιστοποίηση της αρτηριακής πίεσης και στην θεραπεία νευρωτικών δυσλειτουργιών. Στα φύλλα όμως και στους σπόρους οι ποσότητες που περιέχονται είναι αρκετές ώστε τα έντομα και τα παράσιτα να το αποφεύγουν με αποτέλεσμα να μην απειλείται από ασθένειες. Η συγκέντρωση της τοξίνης διαφοροποιείται με τις εποχές και παρουσιάζει κλιμάκωση κατά τον θέρος του Αυγούστου.

Οι έρευνες για την αποτελεσματικότητα της ενίσχυσης της μνήμης από το Gingko έχουν διφορούμενα αποτελέσματα και δεν μπορούν να ασφάλεια οι επιστήμονες να στηρίξουν τους ισχυρισμούς ότι το Gingko αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα φάρμακο για την μνήμη καθότι και η ίδια η τοξίνη που υποβοηθά σε αυτό δεν είναι πλήρως αποκωδικοποιημένη.

Συμπερασματικά το Gingko biloba:

  • Είναι το μόνο είδος δένδρου που υπάρχει από την εποχή των δεινοσαύρων
  • Είναι το μόνο είδος που επέζησε από την οικογένεια του και θεωρείται ζωντανό απολίθωμα
  • Είναι εξαιρετικά ανθεκτικό σε υψηλές και χαμηλές θερμοκρασίες, σε ασθένειες, σε αλατότητα αλλά και σε ακραία φαινόμενα.
  • Έχει πολύ αργούς ρυθμούς ανάπτυξης.
  • Παρουσιάζει μια ιδιαίτερη μορφή παραβλαστημάτων, το Chichi, όπου ενεργοποιούνται νέες ρίζες σε μορφή μορφωμάτων που κρέμονται σαν σταλακτίτες από υφιστάμενα κλαδιά. Μόλις φτάσουν στο έδαφος ριζώνουν και ένα νέο άτομο Gingko biloba φυτρώνει.
  • Είναι δίοικο, δηλαδή έχει αρσενικά και θηλυκά άτομα τα οποία επικονιάζονται με τον αέρα. Το αρσενικό παράγει γύρη και το θηλυκό καρπούς μέσα στους οποίους έχει πολύ καλά κρυμμένο τον θηλυκό γαμέτη. Αυτός απελευθερώνεται όταν ο καρπός είναι σε αποσύνθεση στο έδαφος.
  • Ο καρπός μυρίζει πολύ δύσοσμά έχει όμως ελκυστική εμφάνιση που προκαλεί μεγάλα ζώα να τον φάνε και να τον διασπείρουν σε μεγάλες αποστάσεις.
  • Δεν παράγει άνθη.
  • Είναι το μόνο γυμνόσπερμα που είναι πλατύφυλλο και φυλλοβόλο
  • Έχει πολύ καλό ανεπτυγμένο βαθύ ριζικό σύστημα το οποίο στα όρια του χώρου του εμβαθύνει αλλά σε ποιο στενούς χώρους διεκδικεί περισσότερο επιφανειακό χώρο.
  • Οι σπόροι και τα φύλλα του έχουν μια αντιβιταμίνη, την τοξίνη γκινγκοτοξίνη, που σε ικανή ποσότητα προκαλεί επιληπτικές κρίσεις.
  • Έχει επιζήσει την πυρηνική βόμβα στο Ναγκασακι και στην Χιροσίμα
  • Σήμερα απειλείται από λαθροϋλοτομίες ο άγριος πληθυσμός, που φύεται στο βουνό Xitianmu στην επαρχία Zhejiang της ανατολικής Κίνας.

__________________

* Η Αλεξάνδρα Κουπαράνη είναι δασολόγος – περιβαλλοντολόγος σε ιδιωτική μελετητική εταιρεία και ιδρυτικό μέλος του περιβαλλοντικού συλλόγου GREEK ECO PROJECT

Πηγές:

– Richard Dixon University of North Texas, Denton

https://www.kalliergeia.com/ginko-bilova-ginkgo-biloba/

– Βασιλική Κόντου, Το ταξίδι των φυτών στο γεωλογικό χρόνο μέσα από εκπαιδευτικές δραστηριότητες 6/2016

– Peter Crane the Book of Gingko, Yale University


 



ΚατηγορίεςΧλωρίδα

Tags: , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: