Επιμέλεια κειμένων: Σοφία Παυλάκη, Δικηγόρος
Αθήνα, 11 Δεκέμβρη 2023
Η 11η Δεκεμβρίου καθιερώθηκε ως «Διεθνής Ημέρα Βουνού» από τα Ηνωμένα Έθνη το 2003, προκειμένου ν’ αναδείξουν τον ζωτικό ρόλο των ορεινών οικοσυστημάτων στη ζωή των ανθρώπων και να υπενθυμίσουν στη διεθνή κοινότητα την ευθύνη για τη διατήρησή τους. Ακολουθεί ένα αφιέρωμα με αναφορές στα βουνά μας από τον χώρο του λόγου και της τέχνης.
Ποιήματα για το ίδιο βουνό
Νικηφόρος Βρεττάκος
Ὄχι ἀκόμη, δὲν ἦρθα
νὰ σὲ ἀποχαιρετήσω ἀδελφέ,
ποὺ σὲ ἀνέβηκα πρώτη φορὰ
ὅταν ἤμουν φῶς σ’ ἕνα μίσχο.
Οἱ περσότεροι στίχοι μου
εἶναι κτίσματα πάνω σου.
Κι ἂν ὁ λόγος μου
γίνονταν Λόγος,
θὰ μέναμε ὄρθιοι
τότε κ’ οἱ δυὸ σὰν πέτρες
παράλληλες.
Ὅμως μέσα στὸ ἀνάστατο
δάσος τοῦ κόσμου
σήμερα ὁ Λόγος δύσκολα
ἀκούγεται.
Σὲ ἀνέβαινα, σὲ κατέβαινα,
οὐρανὸ φορτωμένος
γιὰ τὶς ἀνάγκες μου.
Οἱ λέξεις μου, κάλυκες,
ἔπρεπε νὰ γιομίζουν μὲ φῶς.
Οἱ στίχοι μου γλάστρες
στοῦ Θεοῦ τὸ παράθυρο.
Ὅταν ἦρθα στὸν κόσμο
κ’ εἶδα τὸν ἥλιο, εἶπα:
Θὰ πρέπει κάτι ν’ ἀφήσω
πίσω μου φεύγοντας.
Καὶ τὸ βρῆκα ἀρκετό.
Ν’ ἀνεβῶ στὴν κορφή σου,
νὰ πετάξω στὴ γῆς ἕνα λουλοῦδι.
Ἡ οὐράνια δαντέλα,
ἡ σχεδὸν κυματίζουσα,
τῶν γραμμῶν σου, θαρρεῖς
ὅταν δύει ὁ ἥλιος
καὶ γιομίζει ἀγγέλους.
Προχωροῦν, ἀνεβαίνουν
ἀπ’ τὶς δυὸ παρυφὲς
στὴ μεγάλη κορφή σου.
Συγκεντρώνονται πάνω της
σὰν μιὰ χορωδία.
Ὅσο ποὺ τέλος,
κάποιος ἀπ’ ὅλους
ἁπλώνει τὸ χέρι
κι ἀνάβει τὸν ἕσπερο.
Ἡ μοῖρα μοῦ ἐπέτρεψε
ἀπ’ ὅλον τὸν μέγα
πλοῦτο ποὺ ὑμνῶ, νὰ ἔχω
κ’ ἐγὼ στὸ σύμπαν μιὰ πέτρα.
Τὸ ξέρω ὅτι ἤσουν καὶ πρὶν
γεννηθῶ.
Τὸ ὕψος σου πάντως
βγῆκε ἀπὸ μέσα μου.
Νικηφόρος Βρεττάκος
Στο αγαπημένο του βουνό, τον Ταΰγετο, απευθύνεται ο ποιητής Νικηφόρος Βρεττάκος. Και για άλλη μια φορά μας καλεί να τον ακολουθήσουμε και ν’ αναρριχηθούμε μαζί του στην ψηλή κορφή του. Εκεί πάνω αποτυπώνεται όλη του η ζωή. Μια ζωή σφραγισμένη από βαθύτατο ήθος, απλότητα, ευαισθησία και αγάπη για τον άνθρωπο. Ο Ταΰγετος είναι το γενέθλιο βουνό ή το κατ’ εξοχήν βουνό με το οποίο όλοι γνωρίζουμε πόσο δεμένος ήταν ο ποιητής.
Σε μιαν άλλη από τις πολλές συνομιλίες του μαζί του, του απευθύνει τους εξής στίχους του:
Είχα ανάγκη να υπάρχεις. Να βρω
Ν’ ακουμπήσω κάπου τη λύπη μου.
Σε καιρούς όπου όλα, πρόσωπα,
αισθήματα, ιδέες, ήταν ρευστά,
χρειαζόμουν μια πέτρα στερεή
ν’ ακουμπώ το χαρτί μου.
Και σε άλλο σημείο του λέει, πάλι μεταφορικά:
Έτσι μου στάθηκε ο Ταΰγετος:
Όπως, ο κόρφος της μητέρας μου.
Με πότισε γαλάζιο, αψύ αίμα, ήλιο και πράσινο
ως να μου δέσει την ψυχή όπως την πέτρα του,
ως να χαράξει στην καρδιά μου τις βαθιές χαράδρες του,
να σχηματίσει μες στη ζωή μου δώδεκα κορφές,
να βγαίνω απάνω με μοναδικό μου όνειρο τον ήλιο.
Με δίψα μου μοναδική τον ήλιο.
Δίψα βαθιά σαν ωκεανός,
ψηλότερη κι απ’ το φεγγάρι.
Δίψα που να την λυπηθεί ο Θεός!
Με μιαν ωραία μεταφορά αναφέρεται και στις κυματιστές ή δαντελένιες κορυφογραμμές του βουνού:
Είδες άδειο τον ουρανό, ανηφόρισες
κ’ ιχνογράφησες τα βουνά. Οι γραμμές του,
μου θυμίζουν το χέρι σου. Ένα χέρι απλωμένο
που επιπλέει στο φως, κυματίζοντας
την άκρη της πένας σου.
(«Τα βουνά», Β’,138)
Το βουνό, με τη χλωρίδα του, την πανίδα του, τα νερά του, αλλά κυρίως το ύψος του, είναι το σύνηθες σκηνικό, όπου η θέαση του ποιητή απλώνεται σε όλον τον κόσμο, στο σύμπαν, στο στερέωμα ή στο άπειρο. Η κριτική μίλησε ήδη για «μια συμπαντική θεώρηση», για ένα «πανεποπτικό αντίκρυσμα του κόσμου». Χαρακτηριστικοί γι’ αυτό είναι και οι τίτλοι κάποιων ποιημάτων ή συλλογών ποιημάτων του. Η θέαση του ποιητή είναι εξίσου «μακροσκοπική» και «μικροσκοπική», αγκαλιάζει το σύμπαν τόσο ως μακρόκοσμο όσο και ως μικρόκοσμο.
Ιδού τι λέει σχετικά ο ίδιος ο ποιητής, σε ένα απόσπασμα από την ομιλία του κατά την τελετή της αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών:
«Πέρα από τον κόσμο αυτόν με τα απάνθρωπα δρώμενά του, υπάρχει και ο κόσμος του φυσικού μας περιβάλλοντος με την πανσπερμία των έμβιων όντων του και την πολυποικιλία των φαινομένων του, που συναποτελούν και εκφράζουν το βάθος και τη σοφία αυτής της δημιουργίας. Η φύση είναι κι αυτή ένας δάσκαλος. Και μπορώ να ειπώ πως αυτή υπήρξε ο καλύτερος δάσκαλός μου… Με έμαθε ν’ αγαπώ τη ζωή στο σύνολό της. Μου είπε πολλά και της είπα πολλά. Με έμαθε να βλέπω πέρα από τις επιφάνειες. Να γίνω ένας θρησκευόμενός της. Ν’ αντιληφθώ πως και το ματάκι ενός μικρού πουλιού ακόμη, με το φωτεινό του αχανές, είναι μια πόρτα που μας εισάγει στο βάθος του κόσμου. Χώρισα τη ζωή σε δύο πόλους. Στο ιερό το βεβηλωμένο ανθρώπινο πρόσωπο και στην εκπληκτική φυσική τελειότητα και ομορφιά και μίλησα εξίσου και στα δύο με την ίδια αφοσίωση. Δεν εγνώρισα τη φύση μέσ’ απ’ τον άνθρωπο, αλλά τον άνθρωπο μέσ’ απ’ τη φύση. Δεν ξέρω αν, διαφορετικά, θα είχα ονειρευτεί και απαιτήσει να έχει και ο άνθρωπος την τελειότητα ενός λουλουδιού».
11η Δεκεμβρίου – Παγκόσμια Ημέρα Βουνού
Αφίσα του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου Κομοτηνής
Η 11η Δεκεμβρίου καθιερώθηκε ως «Διεθνής Ημέρα Βουνού» από τα Ηνωμένα Έθνη, το 2003, προκειμένου ν’ αναδειχθεί ο ρόλος των ορεινών οικοσυστημάτων στη ζωή των ανθρώπων και να τονιστεί προς τη διεθνή κοινότητα η ευθύνη για τη διατήρησή τους.
Τα βουνά καλύπτουν το 1/5 της ξηράς στη γη, αποτελώντας έναν από τους πλέον καθοριστικούς παράγοντες του παγκόσμιου κλίματος και του κύκλου του νερού. Σε αυτά διαχειμάζουν και έχουν τα ενδιαιτήματά τους τα περισσότερα είδη της άγριας πανίδας, ενώ συνιστούν τους κατ’ εξοχήν τόπους διατήρησης της παγκόσμιας βιοποικιλότητας. Στο ορεινό περιβάλλον ανήκουν πολλοί από τους σημαντικότερους οικοτόπους και τα υδάτινα οικοσυστήματα της γης, προστατευόμενοι σχηματισμοί και στοιχεία της φύσης καθώς και τοπία σπάνιας και μοναδικής ομορφιάς. Τα βουνά συνδέονται ανά τους αιώνες με τη ζωή, την ιστορία, τις παραδόσεις και τον πολιτισμό των λαών της γης, ενώ υπολογίζεται ότι παρέχουν απασχόληση τουλάχιστον στο 1/10 του παγκόσμιου πληθυσμού.
Στις μέρες μας, η διαρκής απώλεια δασικού κεφαλαίου, η συστηματική αλλοίωση της μορφής, του αναγλύφου και των τοπίων των βουνών από τις εκτεταμένες ανθρώπινες επεμβάσεις, η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η απερήμωση και η εντεινόμενη περιβαλλοντική υποβάθμιση οδηγούν στην απώλεια της βιοποικιλότητας και της οικολογικής ισορροπίας επηρεάζοντας δραματικά τη ζωή και το μέλλον των ορεινών όγκων της γης και, κατ’ επέκταση, ολόκληρου του πλανήτη. Το αίτημα για την προστασία των βουνών και των ορεινών οικοσυστημάτων καθίσταται, περισσότερο από ποτέ, επιτακτικό και επίκαιρο.
Το 2009 ο συνθέτης Γιάννης Αγγελάκας γράφει τη μουσική για την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Ψυχή Βαθιά», που αφορά την εποχή του Εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα και ακολουθεί την ιστορία δύο αδελφών που η μοίρα το θέλησε να καταταχθούν και να πολεμήσουν σε αντίπαλα στρατόπεδα, στη Μακεδονία. Ανάμεσα στα τραγούδια που ακούγονται στην ταινία συγκαταλέγονται και τα «Έρημα Βουνά», γραμμένα για τους εμβληματικούς ορεινούς όγκους της πατρίδας μας, Γράμμο και Βίτσι (Βέρνο):
Γράμμος, λίμνη Αρένες (Μουτσάλια)
Έρημα βουνά
Έρημα βουνά
Άστρα σκοτεινά
Που ήσυχα η καρδιά σας κλαίει
Σας ακούω κρυφά
Σας μετράω ξανά
Κι η φωτιά μου σιγοκαίει…
(Πυρά, ορεινή Φωκίδα)
Τα ψηλά βουνά εκεί πέρα, κουβεντιάζουν σα νυχτώνει
Και μιλάνε για τη μέρα που στα πόδια τους τελειώνει…
Γιώργος Σεφέρης
Γιώργος Σεφέρης
Ο γυρισμός
Ήρθε η ώρα του γυρισμού. Στρογγυλά σύννεφα στέκουν απάνω από τα βουνά. Από τη γη ανεβαίνει φθινοπωρινή ευωδιά. Σε λίγο θα έρθουν οι βροχές.
Από χτες ετοιμάζονται. Σήμερα το πρωί τα παιδιά φόρτωσαν. Όταν είδαν τις καλύβες άδειες, ένιωσαν κάποια λύπη. Έρχονταν στην πόρτα, τις κοίταζαν και συλλογίζονταν πως εκεί μέσα έζησαν πολύν καιρό. Έφτασε η ώρα να χωριστούν τις φτωχικές τους κατοικίες. Τους κοίταζαν, θαρρείς, κι εκείνες σαν άνθρωποι.
– Έτοιμοι παιδιά; φωνάζει ο κυρ Στέφανος.
– Έτοιμοι!
– Έχε γεια και πάλι, μπαρμπα Θανάση!
Ο γερο Θανάσης σηκώνει το χέρι του, κάνει τρεις μεγάλους σταυρούς και λέει:
– Να πάτε στο καλό, να πάτε στην ευχή του Θεού και των Αγίων Αποστόλων.
Έπειτα σκύβει στο Λάμπρο:
– Λάμπρο μου, έχε την ευχή μου κι άκου τι θα σου πω: Να γίνεις καλός άνθρωπος. Να ‘χεις τιμή και να κρατάς το λόγο σου.
Ο Λάμπρος φίλησε το χέρι του παππού και ξεκίνησε με τ’ άλλα παιδιά βιαστικός, για να μη χάνει καιρό. Ο παππούς γύρισε και κοίταξε αλλού. Το μάτι του αυτή τη στιγμή δεν ξέρουμε αν έμεινε στεγνό.
Οι μικροί ταξιδιώτες που κατέβαιναν από το Χλωρό δεν είναι οι ίδιοι που είχαν ανεβεί εδώ κι ενάμιση μήνα.
Αυτοί εδώ έχουν ωραίο χρώμα στο πρόσωπο και είναι πολύ πιο δυνατοί από κείνους. Είδαν τη μεγάλη πλάση που εκείνοι δεν την ήξεραν και μέσα σ’ αυτή έζησαν μονάχοι τους μέρες και νύχτες. Είδαν το βουνό, βράχηκαν στα ποτάμια που βροντούν, πάτησαν τους στοιχειωμένους βράχους κι έμαθαν να κινδυνεύουν ο ένας για τον άλλον. Ο Φάνης, που είχε έρθει τότε, ήταν λυπημένος και λιγόψυχος. Ο Φάνης, που γυρίζει τώρα, έχει γερή και άφοβη ψυχή. Ο Αντρέας στο σχολείο ήταν ένα παιδί. Στο βουνό νίκησε τις δυσκολίες και κυβέρνησε του άλλους.
Ζαχαρίας Παπαντωνίου, «Τα ψηλά βουνά» 1918 (απόσπασμα)
Ζαχαρίας Παπαντωνίου
Τα «Ψηλά Βουνά» είναι ένα έργο που έμεινε χαραγμένο στην αναγνωστική μνήμη χιλιάδων Ελλήνων. Με απλή αφήγηση και ζωντανή γλώσσα, χωρίς δασκαλίστικο ύφος, ο συγγραφέας Ζαχαρίας Παπαντωνίου (Καρπενήσι 2 Φεβρουαρίου 1877 – Αθήνα 1 Φεβρουαρίου 1940), αφηγείται την ιστορία μιας ομάδας παιδιών που περνούν τις καλοκαιρινές τους διακοπές στο βουνό Χλωρός της Γρανίτσας, στον νομό Ευρυτανίας, από τον οποίο και ο ίδιος ο συγγραφέας ήλκε την καταγωγή του. Μέσα στις ομορφιές της ελληνικής φύσης της εποχής, τα παιδιά μαθαίνουν να προστατεύουν το δάσος, ν’ αγαπούν τη φύση και τα πλάσματά της, να λειτουργούν ως ομάδα, ν’ αλληλοβοηθιούνται, να σέβονται το ένα το άλλο και ν’ αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Τα «Ψηλά Βουνά», έργο που θεωρείται, έως και σήμερα, φαινόμενο μοναδικό και αξεπέραστο για τα ελληνικά παιδαγωγικά δεδομένα, εκδόθηκαν για πρώτη φορά, ως αναγνωστικό της γ’ τάξης του δημοτικού σχολείου, την περίοδο 1917-18. Αποτέλεσαν το πρώτο σχολικό αναγνωστικό στη δημοτική γλώσσα στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που καθιέρωσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Έκτοτε το έργο εκδίδεται ανελλιπώς έως και σήμερα. Έχει διαβαστεί από χιλιάδες ελληνόπουλα και έχει εμπνεύσει, σε απροσδιόριστο αριθμό ανθρώπων, την αγάπη για τη φύση και το ορεινό περιβάλλον. Θεωρείται ένα από τα σπουδαιότερα παιδικά βιβλία, στην ελληνική γλώσσα, όλων των εποχών.
Βαρδούσια όρη, Ν. Φωκίδας, κορυφή Κόρακας 2.495 μ.
Καλότυχα είναι τα βουνά
Παραδοσιακό πολυφωνικό τραγούδι της Ηπείρου
Καλότυχα είναι τα βουνά, καλότυχοι είν’ οι κάμποι
που θάνατο δεν καρτερούν και χάρο δεν παντέχουν.
Το καλοκαίρι πράσινα και το χειμώνα χιόνια,
μωρ’ καρτερούν την άνοιξη, το Μάη, το καλοκαίρι.
Να μπουμπουκίσουν τα κλαριά, ν’ ανοίξουνε τα δέντρα.
Να βγουν οι βλάχοι στα βουνά, να βγουν κι οι βλαχοπούλες.
Να βγουν μαζί οι βλάχες με τα βλαχόπουλά τους,
με τα κατσίκια στην ποδιά και με τ’ αρνιά στα χέρια.
Να βγούνε τα βλαχόπουλα να παίξουν τις φλογέρες.
Να στήσουν στρούγκα στα βουνά, στρούγκες στα κορφοβούνια.
Ν’ αρμέξουν λάγια πρόβατα, γαλάρες προβατίνες
Ν’ αρμέξουν και την κάλεσια, με το χρυσό κουδούνι,
που ‘χει άστρο στα κέρατα, φεγγάρι στα καπούλια.
Καλότυχα είναι τα βουνά, καλότυχοι είν’ οι κάμποι,
που θάνατο δεν καρτερούν και χάρο δεν παντέχουν.
Το καλοκαίρι πράσινα και το χειμώνα χιόνια,
μωρ’ καρτερούν την άνοιξη, το Μάη, το καλοκαίρι.
Με το βουνό θα γίνω φίλος
Θ’ ανέβω και θα τραγουδήσω
στο πιο ψηλότερο βουνό
Ν’ ακούγεται στην ερημιά
ο πόνος μου με την πενιά.
Με το βουνό θα γίνω φίλος
και με τα πεύκα συντροφιά
Κι όταν θα κλαίω και πονώ
θ’ αναστενάζει το βουνό.
Απάνω στο βουνό θα μείνω
κι από τον κόσμο μακριά
Θα κλαίω μόνος θα πονώ
και θα μ’ ακούει το βουνό.
(Στίχοι: Ευ. Πρέκας, Μουσική: Λ. Νταράλας, 1975
Ερμηνεία: Γ. Πουλόπουλος)
Όλυμπος
Τυμφρηστός
Γράμμος
Κόζιακας
Τη βαθιά αγάπη του για το τοπίο και το περιβάλλον του βουνού και για την επιρροή του στην ανθρώπινη ψυχή εκφράζει και ο Ηπειρώτης λογοτέχνης Λέανδρος Βρανούσης στους ακόλουθους στίχους του:
Μάθε το δρόμο που τραβάει ψηλά
και μ’ όση αν έχεις δύναμη περπάτα!
Στα πρώτα βήματά σου τα δειλά
φτερά θα βγάλ’ η νιότη η αλαφροπάτα!
Μη σε πλανέψουν πλούτη απατηλά
κι η χιλιοπάτητη μεγάλη στράτα.
Λασπόνερα έχει η στράτα και κολλά
στη λάσπη και καρδιά και νους και νιάτα.
Πάρε τ’ απάτητο στρατί
που πάει στις άγνωρες κορφές,
στα καταρράχια, π’ αϊτός πετώντας
σύγνεφο τρυπάει και πάει.
Σε μαγεμένη εκεί σπηλιά
δροσόνερο δακρύζουν κάποια βράχια.
Καλότυχος αν πιεις και μια σταλιά!
Γκιώνα
Τα θεμέλιά μου στα βουνά
Οδυσσέας Ελύτης
Τα θεμέλιά μου στα βουνά
και τα βουνά σηκώνουν
οι λαοί στον ώμο τους
και πάνω τους η μνήμη καίει
άκαυτη βάτος.
Μνήμη του λαού μου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω…
Εσύ μόνη απ’ τη φτέρνα τον άντρα γνωρίζεις
Εσύ μόνη απ’ την κόψη της πέτρας μιλάς.
Εσύ την όψη των αγίων οξύνεις
κι εσύ στου νερού των αιώνων την άκρη σύρεις
πασχαλιάν αναστάσιμη!
Αγγίζεις το νου μου και πονεί το βρέφος της Άνοιξης!
Τιμωρείς το χέρι μου και στα σκότη λευκαίνεται!
Πάντα πάντα περνάς τη φωτιά για να φτάσεις στη λάμψη.
Πάντα πάντα τη λάμψη περνάς
για να φτάσεις ψηλά τα βουνά τα χιονόδοξα.
Όμως τι τα βουνά; Ποιος και τι στα βουνά;
Τα θεμέλιά μου στα βουνά
και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώμο τους
και πάνω τους η μνήμη καίει
άκαυτη βάτος!
Το Άξιον Εστί, 1959
Οδυσσέας Ελύτης
Μέτσοβο
Ζήρεια (Κυλλήνη)
Πήλιο
Μαδάρες (Λευκά Όρη)
Παρνασσός
Αίνος
Άθως
Πενταδάκτυλος
Σάος
Όσα βουνά κι αν ανεβείτε,
απ’ τις κορφές τους θ’ αγναντεύτε άλλες κορφές
ψηλότερες, µιαν άλλη πλάση ξελογιάστρα·
και στη κορφή σα φτάστε την κατάψηλη,
πάλε θα καταλάβετε πως βρίσκεστε
σαν πρώτα κάτω απ’ όλα τ’ άστρα…
Κωστής Παλαμάς
«Ο Δωδεκάλογος του γύφτου»
Βόρας
Κέρκης
Οροσειρά Ροδόπης
Σμόλικας
Μαίναλο
Βόιο
Ψηλορείτης
Μουργκάνα
Λάκμος
Τζουμέρκα
Βέρνο (Βίτσι)
Categories: Επικαιρότητα