Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Ενημερωτικό Δελτίο της Ελληνικής Βοτανικής Εταιρείας 16/2025Α
Κατερίνα Γούλα,
Τομέας Οικολογίας και Ταξινομικής, Τμήμα Βιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Το γένος Amsonia Walter ανήκει στην οικογένεια των Apocynaceae και συμπεριλαμβάνει 22 είδη. Πρόκειται για ένα δύσκολο ταξινομικά γένος, με μη επιλυμένη φυλογένεση, ειδικά όσον αφορά τη στενή του σχέση με το γένος Rhazya Decne. Στην Ελλάδα φύεται μόνο το είδος Amsonia orientalis Decne., το οποίο έχει περιορισμένη εξάπλωση στην Βόρεια Ανατολική Ελλάδα (ΝΕ) και τη βορειοδυτική Τουρκία. Στις δύο αυτές χώρες έχει εντοπιστεί σε χαμηλά υψόμετρα και υγρές θέσεις, κυρίως κατά μήκος ρεμάτων ή σε όχθες λιμνών, αλλά έχει αναφερθεί και σε θαμνώνες του είδους Paliurus spina-christi. Όπως άλλα μέλη της οικογένειας Apocynaceae, το είδος είναι πλούσιο σε ινδολικά αλκαλοειδή, γλυκοζίτες και γλυκοαλκαλοειδή, που αποδίδουν στο φυτό καρδιοενεργές και αντικαρκινικές ιδιότητες. Παράλληλα, έχει βρεθεί ότι παρουσιάζει ευρεία αντιμικροβιακή δράση. Είναι ένα πολύ όμορφο και ελκυστικό φυτό, το οποίο καλλιεργείται, τουλάχιστον στην Τουρκία, ως καλλωπιστικό.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1980, η Amsonia orientalis είχε καταγραφεί στον ελλαδικό χώρο σε ελάχιστες τοποθεσίες των περιφερειακών ενοτήτων Ξάνθης και Ροδόπης. Η τύχη του φυτού αγνοούνταν έκτοτε. Στην αξιολόγηση που πραγματοποιήθηκε το 2012 για την IUCN αναφερόταν ότι η κατάσταση του φυτού παραμένει αβέβαιη στην Ελλάδα και ότι ο ελληνικός πληθυσμός πιθανόν να έχει εκλείψει. Παρόλα αυτά, τρία χρόνια αργότερα (2015) συλλέχθηκαν δείγματά του από την περιφερειακή ενότητα Ροδόπης.
Στο πλαίσιο του προγράμματος «Διατήρηση της Χλωρίδας των Βαλκανίων: Αυτοφυή Φυτά της Ελλάδας» που εκπονήθηκε στο τμήμα Βιολογίας του ΕΚΠΑ με επιστημονικό υπεύθυνο τον Ομοτ. Καθηγ. Κώστα Θάνο, πραγματοποιήθηκε επιτόπια έρευνα στις περιφερειακές ενότητες Ξάνθης και Ροδόπης κατά τον Απρίλιο του 2025 για τον εντοπισμό των ιστορικών και την ανεύρεση νέων θέσεων εξάπλωσης του φυτού. Τα αποτελέσματα, ελπιδοφόρα, αλλά ταυτόχρονα απογοητευτικά, συμπεριλήφθηκαν στην τελική έκθεση του προγράμματος. Οι ιστορικές θέσεις δεν στάθηκε δυνατό να επανευρεθούν, ωστόσο η Amsonia orientalis συνεχίζει να επιβιώνει στο νομό Ροδόπης. Γύρω από το χωριό Μεσσούνη της Ροδόπης εντοπίστηκε ένας πληθυσμός με περίπου 1.500–2.000 άτομα. Τα φυτά αυτά σχηματίζουν μικρότερες, διάσπαρτες ομάδες, σε υγρές θέσεις κατά μήκος κρασπέδων καλλιεργειών, στις οποίες μπορεί να είναι τοπικά άφθονα. Σύμφωνα με κατοίκους της περιοχής, το είδος ήταν σχετικά κοινό στο παρελθόν. Ωστόσο, οι αναδασμοί που πραγματοποιήθηκαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες άλλαξαν τα όρια των χωραφιών, έτσι ώστε περιοχές που αποτελούσαν κράσπεδα, όπου φυόταν η Amsonia orientalis, να βρίσκονται τώρα στη μέση των χωραφιών, με αποτέλεσμα το φυτό να αντιμετωπίζει σημαντική απώλεια ενδιαιτήματος και μείωση πληθυσμού. Οι υποπληθυσμοί που εξαπλώνονταν γύρω από τα χωριά Αίγειρος, Παραδημή και Νέα Καλλίστη είναι πολύ πιθανό να έχουν εξαφανιστεί για αυτόν τον λόγο. Ο σχεδιαζόμενος αναδασμός που πρόκειται να γίνει στην περιοχή γύρω από τη Μεσσούνη, χωρίς να παρθούν στοχευμένα μέτρα διατήρησης, θέτει τον εναπομείναντα υποπληθυσμό γύρω από το χωριό σε σοβαρό κίνδυνο.
Η συνεχής απειλή του αναδασμού και η απώλεια ενδιαιτήματος λόγω άλλων ανθρώπινων δραστηριοτήτων, καθώς και λόγω κλιματικής αλλαγής, αποτελούν μια συνεχή απειλή για το φυτό. Στην Τουρκία το είδος έχει αξιολογηθεί ως Κρισίμως Κινδυνεύον, σύμφωνα με τα κριτήρια της IUCN. Στην Ελλάδα, αν υποθέσουμε ότι το φυτό δεν έχει εξαφανιστεί εντελώς
από τις ιστορικές τοποθεσίες και επιβιώνει σε θέσεις που δεν έχουν εντοπιστεί ακόμα, αξιολογείται ως Κινδυνεύον. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη την τουρκική αξιολόγηση και τον συνεχή κίνδυνο απώλειας ενδιαιτήματος, προτείνεται η κατηγορία των Κρισίμως Κινδυνευόντων ως πιο κατάλληλη. Παρόλο που σε θεωρητικό επίπεδο η Amsonia orientalis προστατεύεται τόσο σε ευρωπαϊκό, όσο και σε εθνικό επίπεδο (Σύμβαση της Βέρνης και ΠΔ 67/1981, αντίστοιχα) προτείνεται μια γενναία λήψη μέτρων διατήρησης, τόσο in situ, όσο και ex situ, για να μην εξαφανιστεί οριστικά το φυτό από την Ελλάδα: παρακολούθηση του ελληνικού πληθυσμού, επιβολή περιορισμών σε αναδασμούς για την πρόληψη της απώλειας ενδιαιτήματος, δημιουργία μικρο-αποθέματος στην περιοχή, συλλογή και αποθήκευση σπερμάτων σε ελληνικές ή διεθνείς τράπεζες για τη διατήρηση του γενετικού υλικού και αναπαραγωγή του είδους σε βοτανικούς κήπους. Η ευαισθητοποίηση των κατοίκων της περιοχής είναι επίσης ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του είδους.
Για περισσότερες πληροφορίες για την ελληνική χλωρίδα επισκεφθείτε τον δικτυακό τόπο της Ελληνικής Βοτανικής Εταιρείας http://hbs.gr
Categories: Χλωρίδα