Advertisements

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα δάση

xuleia

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει κοινή δασική πολιτική. Ωστόσο, διάφορες ευρωπαϊκές πολιτικές και πρωτοβουλίες έχουν αντίκτυπο στα δάση, όχι μόνο στο έδαφος της Ένωσης αλλά και σε τρίτες χώρες.

Τι είναι δάσος; Στην φαινομενικά απλή αυτή ερώτηση δεν υπάρχει κοινή απάντηση σε όλα τα κράτη μέλη. Για τη συγκέντρωση διεθνών στατιστικών δεδομένων, ως δάσος θεωρείται γη με έκταση μεγαλύτερη από 0,5 εκτάρια και κάλυψη στεφάνης δένδρων άνω του 10% όπου τα δένδρα έχουν δυνατότητα ελάχιστου ύψους 5 μ. σε πλήρη ανάπτυξη επί τόπου.

Η κατάσταση των δασών στην Ευρωπαϊκή Ένωση: πολύτιμα οικοσυστήματα διαφόρων μορφών και χρήσεων

Α. Το ευρωπαϊκό δασικό τοπίο είναι ένα μωσαϊκό που έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό από τον άνθρωπο

Με βάση τον ορισμό αυτό, τα δάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκτείνονται σε 159 εκατ. εκτάρια (4% των παγκόσμιων δασικών εκτάσεων). Καλύπτουν το 38% της έκτασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης με ανομοιογενή τρόπο: έξι κράτη μέλη (Γερμανία, Ισπανία, Φινλανδία, Γαλλία, Πολωνία και Σουηδία) αντιστοιχούν στα δύο τρίτα των ευρωπαϊκών δασικών εκτάσεων (βλ. δελτίο 5.2.10). Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο, η σημασία τους παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις: ενώ η Φινλανδία, η Σουηδία και η Σλοβενία καλύπτονται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 60% από δάση, η αναλογία αυτή μειώνεται μόλις στο 11% στις Κάτω Χώρες και το Ηνωμένο Βασίλειο. Εξάλλου, σε αντίθεση με πολλές περιοχές του πλανήτη όπου η αποδάσωση αποτελεί μείζον πρόβλημα, η δασική επιφάνεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξάνεται. Μεταξύ 1990 και 2000 αυξήθηκε κατά 11 εκατ. εκτάρια, κυρίως λόγω της φυσικής εξάπλωσης των δασών και των προσπαθειών αναδάσωσης.

Τα διάφορα είδη δασών στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντανακλούν τη γεωγραφική πολυμορφία της (αρκτικά δάση, αλπικά δάση κωνοφόρων κ.λπ.). Η κατανομή τους εξαρτάται κυρίως από το κλίμα, το έδαφος, το υψόμετρο και την τοπογραφία. Μόνο το 4% των δασών παραμένουν ανεπηρέαστα από τον άνθρωπο· το 8% είναι φυτείες και το υπόλοιπο ανήκει στην κατηγορία των «ημιφυσικών» δασών, δηλαδή των δασών που έχουν διαμορφωθεί από τον άνθρωπο. Τα ευρωπαϊκά δάση αποτελούν στην πλειονότητά τους ιδιωτικές ιδιοκτησίες (περίπου 60% των εκτάσεων, έναντι 40% δημόσιων δασών).

Β. Η πολυλειτουργικότητα των δασών: περιβαλλοντικός, οικονομικός και κοινωνικός ρόλος

Από περιβαλλοντική άποψη, τα δάση προσφέρουν ποικίλες οικοσυστημικές υπηρεσίες: συμβάλλουν στην προστασία των εδαφών (π.χ. από τη διάβρωση), συμμετέχουν στον κύκλο του ύδατος και ρυθμίζουν το τοπικό κλίμα (κυρίως μέσω της ολικής εξατμισοδιαπνοής), καθώς και το παγκόσμιο κλίμα (κυρίως με την αποθήκευση άνθρακα)· τα δάση, ως βιότοποι διαφόρων ειδών, συμμετέχουν επίσης στη βιοποικιλότητα.

Από κοινωνικοοικονομική άποψη, η εκμετάλλευση των δασών παράγει πόρους, κυρίως ξυλεία. Από τα 159 εκατ. εκτάρια δασικών εκτάσεων, τα 133 διατίθενται για την παραγωγή ξυλείας (δεν υπάρχει κανένας νομικός, οικονομικός ή περιβαλλοντικός περιορισμός σε αυτή τη χρήση). Επιπλέον, στις εκτάσεις αυτές η υλοτομία αντιπροσωπεύει μόνο το 64% της ετήσιας αύξησης του όγκου ξυλείας. Η κύρια χρήση τους είναι η παραγωγή ενέργειας (42% του όγκου), έναντι 24% για τα πριονιστήρια, 17% για τη χαρτοβιομηχανία και 12% για τη βιομηχανία πινακίδων. Περίπου το ήμισυ της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση προέρχεται από ξύλο. Επιπλέον, τα δάση, εκτός του ξύλου, παρέχουν και άλλα προϊόντα: τρόφιμα (καρπούς δασικών φυτών και μανιτάρια), φελλό, ρητίνες, έλαια κ.λπ. Αποτελούν επίσης τη βάση ορισμένων υπηρεσιών (κυνήγι, τουρισμός κ.λπ.). Τα δάση είναι ακόμη πηγή απασχόλησης, ιδίως στις αγροτικές περιοχές. Ο δασικός τομέας (δασοκαλλιέργεια, βιομηχανία ξύλου και χάρτου) αντιπροσωπεύει το 1% περίπου του ΑΕγχΠ της ΕΕ, ενώ η αναλογία αυτή μπορεί να φτάνει και το 5% στη Φινλανδία. Τα δάση απασχολούν περίπου 2,6 εκατομμύρια άτομα. Τέλος τα δάση κατέχουν σημαντική θέση στον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

Γ. Οι αβιοτικές και βιοτικές απειλές, προκλήσεις που εντάθηκαν με την κλιματική αλλαγή

Μεταξύ των αβιοτικών παραγόντων (ήτοι φυσικών ή χημικών) που απειλούν τα δάση, μπορούμε να αναφέρουμε τις πυρκαγιές (ιδιαίτερα στην ζώνη της Μεσογείου)· τις περιόδους ξηρασίας, τις καταιγίδες (κατά μέσο όρο, στην διάρκεια των τελευταίων εξήντα ετών, δύο καταιγίδες ετησίως προκάλεσαν σοβαρές ζημίες στα ευρωπαϊκά δάση), την ατμοσφαιρική ρύπανση (εκπομπές προερχόμενες από την οδική κυκλοφορία). Επιπλέον, η κατάτμηση των δασών λόγω της κατασκευής μεταφορικών υποδομών συνιστά κίνδυνο για τη βιοποικιλότητα. Όσον αφορά τους βιοτικούς παράγοντες, τα ζώα (έντομα, ελαφοειδή) και οι ασθένειες μπορούν να επιδεινώσουν την κατάσταση των δασών. Συνολικά, το 6% των εκτάσεων καταστρέφονται από τουλάχιστον έναν από αυτούς τους παράγοντες.

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί πλέον πρόκληση για τα ευρωπαϊκά δάση. Θα πλήξει πιθανώς, με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τη γεωγραφική τους θέση, την ταχύτητα ανάπτυξης των δασών, το πεδίο κατανομής των δασών και των παρασίτων τους ή ακόμη τη συχνότητα και την ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων. Η προσαρμογή των δασών στις εξελίξεις αυτές και η συμμετοχή τους στην καταπολέμησή τους (π.χ. με την αντικατάσταση μη ανανεώσιμων μορφών και υλικών ενέργειας από το ξύλο) αποτελούν δύο σημαντικές προκλήσεις.

Τα δάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούν πηγή διαφόρων προσδοκιών, ενίοτε αντικρουόμενων, όπως καταδεικνύουν οι αντιπαραθέσεις μεταξύ της εκμετάλλευσης και της προστασίας τους. Ένα από τα βασικά διακυβεύματα της διαχείρισης των δασών είναι ο συνδυασμός αυτής της αντινομίας.

Δασικές πολιτικές και πρωτοβουλίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση: η πρόκληση της συνέπειας

Δεδομένου ότι στις Συνθήκες δεν γίνεται ειδική αναφορά στα δάση, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει κοινή δασική πολιτική. Κατά συνέπεια, η δασική πολιτική παραμένει κυρίως εθνική αρμοδιότητα. Ωστόσο, πολλές ευρωπαϊκές δράσεις έχουν αντίκτυπο στα δάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τρίτων χωρών.

Α. Ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο αναφοράς για τις δασικές δράσεις

Τον Σεπτέμβριο 2013 ενεκρίθη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μία νέα στρατηγική της ΕΕ για τα δάση (COM(2013)659), με την οποία προτείνεται ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο αναφοράς για την επεξεργασία τομεακών πολιτικών με επιπτώσεις επί των δασών. Η στρατηγική αυτή έχει ως βασικές αρχές την βιώσιμη διαχείριση των δασών και την προώθηση του πολυ-λειτουργικού τους ρόλου, την αποτελεσματική χρησιμοποίηση των πόρων και την ευθύνη της Ένωσης για τα δάση σε παγκόσμια κλίμακα. Στο έγγραφο αυτό περιέχονται επίσης και οι στρατηγικές στοχεύσεις για τις δράσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών μελών. Λ.χ., η Επιτροπή έχει προβλέψει να διαμορφώσει τα κριτήρια της βιώσιμης διαχείρισης των δασών.

Η στρατηγική συνοδεύεται από ένα σχέδιο-οδηγό (SWD(2013)343) για τον σχεδιασμό των μέτρων με τα οποία θα μπορούσαν να αντιμετωπισθούν οι προκλήσεις του ευρωπαϊκού τομέα του ξύλου.

Β. Οι δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχουν αντίκτυπο στα δάση: ένα πολύ εκτεταμένο φάσμα

1.Η κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ), κύρια πηγή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για τα δάση

90% περίπου των κονδυλίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα δάση προέρχονται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (5.2.6). Κατά την τελευταία περίοδο του προγράμματος 2007-2013, χορηγήθηκαν περίπου 5,4 δισ. ευρώ του προϋπολογισμού του ΕΓΤΑΑ για την συγχρηματοδότηση των ειδικών για τα δάση μέτρων.

Μετά την τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΓΠ δημοσιεύθηκε, τον Δεκέμβριο 2013, ο νέος κανονισμός σχετικά με την υποστήριξη της ανάπτυξης της υπαίθρου από το ΕΓΤΑΑ (κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1305/2013). Για λόγους απλοποίησης, για την περίοδο 2014-2020, ένα μόνο ειδικό μέτρο περιλαμβάνει όλους τους τύπους ενισχύσεων υπέρ των επενδύσεων στα δάση. Το μέτρο αυτό καλύπτει τις επενδύσεις στην ανάπτυξη των δασικών ζωνών και την βελτίωση της βιωσιμότητας των δασών: δάσωση και δημιουργία δασικών εκτάσεων, εφαρμογή αγροδασοκομικών συστημάτων, πρόληψη και αποκατάσταση ζημιών σε δάση εξαιτίας δασικών πυρκαγιών, φυσικών καταστροφών και καταστροφικών συμβάντων, επενδύσεις για την βελτίωση της ανθεκτικότητας και της περιβαλλοντικής αξίας των δασικών οικοσυστημάτων και επενδύσεις στις δασικές τεχνικές και στην μεταποίηση, την διακίνηση και την εμπορία δασικών προϊόντων. Επιπλέον, ένα άλλο μέτρο αποσκοπεί να απαριθμήσει τις δασικές, περιβαλλοντικές και κλιματικές υπηρεσίες και την διατήρηση των δασών. Τέλος, προβλέπονται επίσης και άλλα μέτρα, χωρίς ειδική σχέση με τα δάση (πληρωμές βάσει του προγράμματος Natura 2000 και της οδηγίας-πλαίσιο για το νερό για παράδειγμα).

Εναπόκειται στα κράτη μέλη να επιλέξουν τα δασικά μέτρα που θα εφαρμόσουν, καθώς επίσης τα συναφή χρηματικά ποσά, στο πλαίσιο του προγράμματός τους αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο 2014-2020. Επί του παρόντος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει ολοκληρώσει την αξιολόγηση και έγκριση των προγραμμάτων αυτών.

2.Άλλες δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης που επηρεάζουν τα δάση: επισκόπηση

Η εμπορία του δασικού πολλαπλασιαστικού υλικού ρυθμίζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο από την οδηγία 1999/105/EΚ. Στόχος του ευρωπαϊκού φυτοϋγειονομικού καθεστώτος είναι η καταπολέμηση της εξάπλωσης οργανισμών βλαβερών για τα δάση (οδηγία 2000/29/ΕΚ). Η Ευρωπαϊκή Ένωση αφιερώνει επίσης κονδύλια στη δασική έρευνα, ιδίως μέσω του προγράμματος Ορίζοντας 2020. Η ενεργειακή πολιτική, από την πλευρά της, έχει ορίσει ως νομικά δεσμευτικό στόχο την αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων μορφών ενέργειας στη συνολική ενεργειακή κατανάλωση έως το 2020 στο 20%, γεγονός που αναμένεται να αυξήσει τη ζήτηση δασικής βιομάζας (οδηγία 2009/28/ΕΚ). Επιπλέον, το νέο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε θέματα κλίματος και ενέργειας για το 2030 προβλέπει να αυξηθεί το μερίδιο αυτό στο 27%. Δασικά έργα μπορούν επίσης να συγχρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης στο πλαίσιο της πολιτικής για τη συνοχή (πρόληψη των πυρκαγιών, παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, ετοιμότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή, κ.λπ.). Το ταμείο αλληλεγγύης (κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 2012/2002) επιδιώκει από την πλευρά του να ενισχύσει τα κράτη μέλη που αντιμετωπίζουν μείζονες φυσικές καταστροφές, όπως οι καταιγίδες και οι δασικές πυρκαγιές. Ο μηχανισμός πολιτικής προστασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (απόφαση 2007/779/ΕΚ, Ευρατόμ) μπορεί να ενεργοποιηθεί σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης που υπερβαίνει την ικανότητα των κρατών μελών, όπως ορισμένες δασικές πυρκαγιές (Ελλάδα, 2007 και 2012) και ορισμένες καταιγίδες.

Επιπλέον, περίπου 37,5 εκατ. εκτάρια δάσους ανήκουν στο δίκτυο Natura 2000 για την προστασία της φύσης, που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αποτελεσματική χρησιμοποίηση των δασών αποτελεί μέρος των θεματικών προτεραιοτήτων του νέου προγράμματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το περιβάλλον και τη δράση για το κλίμα (LIFE 2014-2020, κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1293/2013). Επιπλέον, η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη βιοποικιλότητα (COM(2011)244) προβλέπει ότι μέχρι το 2020 θα έχουν τεθεί σε εφαρμογή τα σχέδια βιώσιμης διαχείρισης των δασών για τα δημόσια δάση. Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις δασικές πυρκαγιές (EFFIS) παρακολουθεί τις δασικές πυρκαγιές. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί επίσης τις οικολογικές δημόσιες συμβάσεις (COM(2008)400), οι οποίες μπορούν να τονώσουν τη ζήτηση για ξυλεία που έχει παραχθεί με βιώσιμο τρόπο. Το ευρωπαϊκό οικολογικό σήμα έχει απονεμηθεί σε πατώματα, έπιπλα και χαρτί. Επιπλέον, το σχέδιο δράσης FLEGT προβλέπει «εθελοντικές συμφωνίες εταιρικής σχέσης» με τις χώρες παραγωγής ξυλείας, καθώς και κανονισμό (κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 995/2010), που ισχύει από τον Μάρτιο του 2013, ο οποίος απαγορεύει τη διάθεση στην αγορά παράνομα υλοτομημένης ξυλείας.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση συμμετέχει επίσης σε πολλές διεθνείς διαδικασίες που αφορούν τα δάση (η Σύμβαση-πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για τις κλιματικές μεταβολές, κυρίως). Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, το Forest Europe παραμένει η κύρια πολιτική πρωτοβουλία στον δασικό τομέα. Επί του παρόντος διεξάγονται συζητήσεις για μια νομικά δεσμευτική συμφωνία σχετικά με τη βιώσιμη διαχείριση και χρήση των δασών. Στο πλαίσιο της πολιτικής της για το κλίμα, εκτός της συμμετοχής της σε παγκόσμιες διαπραγματεύσεις για την μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε βασικά τα πρώτα της βήματα προς την ενσωμάτωση της γεωργίας και του δάσους στην πολιτική της για το κλίμα (απόφαση (ΕΕ) αριθ. 529/2013) σχετικά με λογιστικούς κανόνες για τις εκπομπές και τις απορροφήσεις αερίων θερμοκηπίου από δραστηριότητες σχετιζόμενες με τις χρήσεις γης, τις αλλαγές χρήσεων γης και τη δασοπονία). Εξάλλου, η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε στόχο να σταματήσει η παγκόσμια απώλεια των δασών έως το 2030 το αργότερο και να μειωθεί η αποψίλωση των τροπικών δασών κατά τουλάχιστον 50% έως το 2020 (COM(2008)645). Χρηματοδοτεί επίσης έργα στο πλαίσιο του προγράμματος REDD+, το οποίο αποσκοπεί να μειώσει τις εκπομπές που συνδέονται με την αποψίλωση και την υποβάθμιση των δασών στην Ασία, την Αφρική και την Λατινική Αμερική. Τέλος, η πολιτική γειτονίας μπορεί να συμβάλει στην προσπάθεια αυτή· έτσι το πρόγραμμα FLEG II διαθέτει 9 εκατομμύρια ευρώ για την περίοδο 2012-2016 που προορίζονται για την ενθάρρυνση της καλής δασικής διαχείρισης, της βιώσιμης διαχείρισης των δασών και της προστασίας τους στις χώρες που ευρίσκονται στα ανατολικά της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο νομοθετεί επί ίσοις όροις με το Συμβούλιο σε πολλούς τομείς που έχουν επίπτωση στα δάση, για παράδειγμα η γεωργία ή το περιβάλλον (στο πλαίσιο της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας). Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εγκρίνει μαζί με το Συμβούλιο τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το Κοινοβούλιο έβαλε την σφραγίδα του σε πολλούς νομοθετικούς φακέλους που ολοκληρώθηκαν πρόσφατα, οι οποίοι έχουν επίδραση στα δάση (π.χ. η κοινή γεωργική πολιτική). Άλλοι φάκελοι είναι σε εξέλιξη (κυρίως η τροποποίηση της οδηγίας αριθ. 2009/28/ΕΚ σχετικά με την προώθηση της χρήσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές — διαδικασία 2012/0288(COD)). Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εγκρίνει τακτικά ψηφίσματα που έχουν σχέση με τα δάση. Ιστορικά, το ψήφισμά του της 30ής Ιανουαρίου 1997 (T4-0026/1997) είχε ως αποτέλεσμα την έγκριση από το Συμβούλιο της δασικής στρατηγικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 1988. Το Κοινοβούλιο εν συνεχεία, στο ψήφισμά του της 16ης Φεβρουαρίου 2006 (T6-0068/2006), είχε επίσης εκφράσει την υποστήριξή του για ένα σχέδιο δράσης για τη βιώσιμη διαχείριση των δασών, θεωρώντας ότι απαιτείτο μια συνεπέστερη και πλέον ενεργός δράση για τη βελτίωση της διαχείρισής τους. Τέλος, με το ψήφισμά του της 11ης Μαΐου 2011 (T7-0226/2011), συμφώνησε με τροποποίηση της δασικής στρατηγικής, προκειμένου να ενσωματώσει σ’ αυτήν και τις προκλήσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή και την βιώσιμη διαχείρισή της. Αναφορικά με την νέα δασική στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης (COM(2013)659), η επιτροπή γεωργίας και ανάπτυξης της υπαίθρου εκπονεί τώρα έκθεση πρωτοβουλίας για το θέμα αυτό, με τίτλο «νέα δασική στρατηγική της Ένωσης για τα δάση και τους συναφείς τομείς» (2014/2223(INI)), με εισηγήτρια: την Elisabeth Köstinger (PPE)), η οποία θα πρέπει να ολοκληρωθεί εφέτος.

Guillaume Ragonnaud

Advertisements
Μοιραστείτε το!
Share on Facebook
Facebook
Share on Google+
Google+
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin


ΚατηγορίεςΔασικά Οικοσυστήματα, Δασική Πολιτική

Tags: , , , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: