Συνταγματικά κριτήρια άρσης ρυμοτομικής απαλλοτρίωσης

Συνταγματικά κριτήρια άρσης ρυμοτομικής απαλλοτρίωσης

Σόφη Ε. Παυλάκη, Δικηγόρος

Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας – Αθήνα

Με την απόφαση ΣτΕ 528/2017 ακυρώθηκε η άρση ρυμοτομικής απαλλοτρίωσης, η οποία είχε επιβληθεί σε ακίνητο με τη συνακόλουθη τροποποίηση του εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου Αθηναίων. Η απόφαση θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική καθώς δεν επαναλαμβάνει απλώς την πάγια θέση της νομολογίας του Δικαστηρίου για τα θέματα που αφορά, αλλ΄ εξειδικεύει περαιτέρω μια σειρά συνταγματικά θεμιτών κριτηρίων, τα οποία θα πρέπει να λαμβάνονται υπ΄ όψη για τη νόμιμη άρση ρυμοτομικών απαλλοτριώσεων που κηρύσσονται για τη δημιουργία κοινοχρήστων χώρων πρασίνου ή κοινωφελών εν γένει χρήσεων και τη θεώρηση των ακινήτων που αφορούν ως εκ νέου οικοδομήσιμων, καθώς επίσης και επειδή εισάγει την υποχρέωση νόμιμης αιτιολογίας της αδυναμίας καταβολής αποζημιώσεως ως λόγου για την επί μακρόν διατήρηση μη συντελεσμένων απαλλοτριώσεων και τη συνεπεία αυτής άρση τους. 

Σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 17 του Συντάγματος περί προστασίας της ιδιοκτησίας,[1] ρυμοτομικές απαλλοτριώσεις και λοιπά ρυμοτομικά βάρη που επιβάλλονται κατ΄ εφαρμογή της νομοθεσίας για την έγκριση και τροποποίηση σχεδίων πόλεων ή πολεοδομικών μελετών, με τον καθορισμό κοινοχρήστων χώρων ή χώρων προοριζόμενων για κοινωφελείς εν γένει χρήσεις, δεν επιτρέπεται να διατηρούνται επί μακρό χρονικό διάστημα, το οποίο υπό τις ιδιαίτερες συνθήκες που συντρέχουν σε κάθε περίπτωση υπερβαίνει τα εύλογα όρια, χωρίς να πραγματοποιείται η συντέλεσή τους σύμφωνα με τον νόμο.[2]

Εφ΄ όσον οι πολεοδομικές αυτές δεσμεύσεις της ιδιοκτησίας διατηρούνται πέραν του ευλόγου κατά τις περιστάσεις χρόνου, χωρίς τη συντέλεση της απαλλοτρίωσης των βαρυνομένων ακινήτων, ανακύπτει υποχρέωση του αρμοδίου κατά περίπτωση οργάνου της Διοικήσεως να άρει τη ρυμοτομική απαλλοτρίωση ή το ρυμοτομικό βάρος, η υποχρέωση δε αυτή δεν αναιρείται από το γεγονός ότι για την άρση της απαλλοτριώσεως ή του ρυμοτομικού βάρους απαιτείται τροποποίηση του σχεδίου πόλεως ή της πολεοδομικής μελέτης, για την οποία ο νόμος προβλέπει την τήρηση ορισμένων διατυπώσεων.

Επομένως η Διοίκηση, όταν διαπιστώνει ότι συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την άρση ρυμοτομικής απαλλοτρίωσης ή ρυμοτομικού βάρους, είτε κατά την εξέταση σχετικού αιτήματος του ενδιαφερομένου ιδιοκτήτη, που έχει υποβληθεί διά της διοικητικής οδού, είτε κατόπιν δικαστικής αποφάσεως, που ακυρώνει την άρνηση της Διοικήσεως να ικανοποιήσει το σχετικό αίτημα, οφείλει να επιληφθεί προκειμένου να προβεί στην άρση της ρυμοτομικής απαλλοτριώσεως ή του ρυμοτομικού βάρους και ταυτόχρονα, να ρυθμίσει εκ νέου το πολεοδομικό καθεστώς του συγκεκριμένου ακινήτου, διότι με μόνη την άρση της απαλλοτριώσεως ή του βάρους το ακίνητο δεν καθίσταται αυτομάτως οικοδομήσιμο. Στη ρύθμιση αυτή προβαίνει η Διοίκηση, εν όψει της υποχρέωσής της που απορρέει από τη συνταγματικά κατοχυρωμένη προστασία της ιδιοκτησίας, η οποία δεν επιτρέπει την υπέρμετρη κατά χρόνο δέσμευσή της χωρίς τη συντέλεση της απαλλοτρίωσης, βάσει όμως των κριτηρίων που απορρέουν από το άρθρο 24 του Συντάγματος.

Η Διοίκηση δηλαδή δεν δεσμεύεται να καταστήσει άνευ άλλου το ακίνητο οικοδομήσιμο, αλλ΄ οφείλει να εξετάσει, αν συντρέχουν λόγοι που εξ αντικειμένου δεν επιτρέπουν τη δόμησή του, όπως όταν πρόκειται για ακίνητο με δασικό χαρακτήρα, εντός αιγιαλού ή σε ζώνη προστασίας ρέματος και περαιτέρω να συνεκτιμήσει κατά τρόπο τεκμηριωμένο: α) αφ΄ ενός τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ακινήτου καθώς και τα χαρακτηριστικά και το νομοθετικό καθεστώς του οικισμού και της ευρύτερης περιοχής, στην οποία αυτό εντάσσεται, π.χ. πυκνοδομημένος οικισμός, οικισμός παραδοσιακός κατά τις διατάξεις του ν. 1577/1985, οικισμός υπαγόμενος στις διατάξεις του ν. 3028/2002, οικισμός σε περιοχή φυσικού κάλλους, οικισμός σε περιοχή προστασίας της φύσεως κ.λπ. και β) αφ΄ ετέρου τις πολεοδομικές ανάγκες, όπως ιδίως την ανάγκη δημιουργίας κοινοχρήστων και κοινωφελών χώρων και τέλος, τις δεσμεύσεις και κατευθύνσεις τυχόν υφισταμένου χωροταξικού σχεδίου ή Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου ή άλλων συναφών σχεδίων, προκειμένου ν΄ αποφεύγονται οι αποσπασματικές ρυθμίσεις.

Εν όψει όλων αυτών η Διοίκηση οφείλει να κρίνει, αν η ιδιοκτησία πρέπει για κάποιο νόμιμο λόγο να παραμείνει εκτός πολεοδομικού σχεδιασμού ή να δεσμευθεί εκ νέου με την επανεπιβολή ρυμοτομικής απαλλοτριώσεως ή ρυμοτομικού βάρους, εφ΄ όσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων η δυνατότητα αποζημίωσης των θιγομένων ιδιοκτητών ή να καταστεί οικοδομήσιμη είτε με τους γενικούς όρους δόμησης είτε ενδεχομένως με ειδικούς όρους δόμησης που πρέπει να καθορισθούν.[3]

Από τα προαναφερόμενα προκύπτει ότι με μόνη τη δημοσίευση δικαστικής απόφασης, με την οποία κρίνεται ότι συντρέχει υποχρέωση άρσης της απαλλοτρίωσης ή του ρυμοτομικού βάρους και μέχρι την ολοκλήρωση της τροποποίησης του σχεδίου πόλεως ή της πολεοδομικής μελέτης, το ακίνητο δεν καθίσταται οικοδομήσιμο, αλλά παραμένει πολεοδομικώς αρρύθμιστο και συνεπώς μέχρι την ολοκλήρωση της διαδικασίας με την τροποποίηση του σχεδίου δεν επιτρέπεται να εκδοθεί οικοδομική άδεια.

Κατά την εκτίμηση δε της Διοικήσεως όσον αφορά το επιβλητέο μετά την άρση της απαλλοτριώσεως ή του ρυμοτομικού βάρους πολεοδομικό καθεστώς, η κρίση περί αδυναμίας αποζημιώσεως των θιγομένων ιδιοκτητών για τη συντέλεση της απαλλοτριώσεως, η οποία συνεπάγεται απαγόρευση επανεπι-βολής της, πρέπει επίσης να είναι νομίμως και ειδικώς αιτιολογημένη. Αόριστη δήλωση του οικείου ΟΤΑ περί αδυναμίας αποζημιώσεως των θιγομένων ιδιοκτητών, δεν αρκεί για να προσδώσει νόμιμο έρεισμα στη μετατροπή του ακινήτου σε οικοδομήσιμο χώρο,[4] αλλ΄ η σχετική κρίση θα πρέπει να συνοδεύεται από συγκεκριμένα στοιχεία, από τα οποία να προκύπτει η πραγματική αδυναμία εξοικονόμησης ή εξεύρεσης χρημάτων για την απόκτηση του συγκεκριμένου χώρου, συνεκτιμωμένων των προτεραιοτήτων για την απόκτηση άλλων χώρων προς εφαρμογή του πολεοδομικού σχεδιασμού.

Εν προκειμένω, με βάση τα προαναφερόμενα για την αναγκαιότητα ειδικότερης αιτιολόγησης της κρίσεως περί αδυναμίας αποζημιώσεως των θιγομένων ιδιοκτητών για τη συντέλεση της απαλλοτριώσεως, το Δικαστήριο έκρινε ότι από τη σιωπή του Δήμου Αθηναίων σε σχετικά διαβήματα των αρμοδίων υπηρεσιών της Νομαρχίας Αθηνών δεν μπόρεσε να συναχθεί οικονομική αδυναμία του Δήμου να καταβάλει την απαιτούμενη αποζημίωση, εν όψει και του μικρού σχετικά ύψους της δαπάνης, η οποία ανερχόταν σε 11.311,65 ευρώ. Τέλος, έγινε δεκτό ότι εφ΄ όσον η αρμοδιότητα τροποποίησης του σχεδίου στην περίπτωση αυτή ανήκει στα όργανα της κρατικής Διοίκησης, οι προαναφερθείσες κρίσεις, ιδίως δε η κρίση για το πολεοδομικώς αναγκαίο ή μη της διατήρησης του κοινοχρήστου ή κοινωφελούς χώρου, πρέπει να εκφέρονται και από τα όργανα αυτά.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Άρθρο 17 (§§ 1, 2 εδάφιο πρώτο) του Συντάγματος: «1. Η ιδιοκτησία τελεί υπό την προστασία του Κράτους, τα δικαιώματα όμως που απορρέουν από αυτή δεν μπορούν να ασκούνται σε βάρος του γενικού συμφέροντος. 2. Κανένας δεν στερείται την ιδιοκτησία του, παρά μόνο για δημόσια ωφέλεια που έχει αποδειχθεί με τον προσήκοντα τρόπο, όταν και όπως ο νόμος ορίζει, και πάντοτε αφού προηγηθεί πλήρης αποζημίωση, που να ανταποκρίνεται στην αξία την οποία είχε το απαλλοτριούμενο κατά το χρόνο της συζήτησης στο δικαστήριο για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης».

[2] Βλ. ΣτΕ 528/2017 (Τμ. Ε΄), σε: περιοδικό «Περιβάλλον & Δίκαιο» τ. 2/2017, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2017. Σχετ. βλ. και ΣτΕ 843/2009 7μ., 3908/2007 7μ.

[3] Σχετ. βλ. και ΣτΕ 1538/2014, 1154/2014, 1497/2013, 3222/2012, 843/2009 7μ., 3908/2007 7μ., ΣτΕ ΠΕ 213-5/2006 5μ. κ.ά.

[4] Βλ. και ΣτΕ 3569/2013. Σχετ. βλ. και Σ. Παυλάκη, «Κοινόχρηστοι χώροι πρασίνου και ρυμοτομική απαλλοτρίωση: μια χρόνια πάλη των (δια)τάξεων», σε: https://dasarxeio.com/2017/01/22/2342-2/ επί της ΣτΕ ΠΕ 188/2006 καθώς και την εκεί υποστηριζόμενη ειδική γνώμη του Εισηγητή δικαστή, κατά την οποία: «Το Σύνταγμα δεν αποβλέπει στη θεωρητική επίλυση των πολεοδομικών ζητημάτων, αλλά στην επίτευξη πρακτικού αποτελέσματος, δηλαδή στη δημιουργία βιώσιμων και λειτουργικών οικισμών. Εφ΄ όσον το κράτος είναι αρμόδιο για τον πολεοδομικό σχεδιασμό και την υλοποίησή του, οφείλει να αναλάβει και το κόστος των σχετικών ρυθμίσεων, είτε διαθέτοντας εκ των προτέρων στους ΟΤΑ επαρκείς πόρους ειδικά προς τον σκοπό αυτό, είτε αναλαμβάνοντας ευθέως τη δαπάνη της συγκεκριμένης απαλλοτριώσεως … Η ρυμοτομική απαλλοτρίωση διαφέρει θεμελιωδώς από την κοινή απαλλοτρίωση, διότι εντάσσεται στο όλο σύστημα κοινοχρήστων χώρων του οικισμού, η δε τυχόν ανάκλησή της έχει σοβαρές επιπτώσεις που μπορεί να ανατρέψουν τον πολεοδομικό σχεδιασμό και να οδηγήσουν τον οικισμό σε ασφυξία (μετατροπή οδών σε αδιεξόδους ή τεθλασμένες, κατάργηση πλατειών, χώρων πρασίνου κ.λπ.) … Τροποποίηση σχεδίου πόλεως προς ανάκληση ρυμοτομικής απαλλοτριώσεως επιτρέπεται μόνο κατ΄ εξαίρεση και μόνο για πολεοδομικούς λόγους, όχι όμως κατ΄ επίκληση “οικονομικής αδυναμίας” του οικείου ΟΤΑ να καταβάλει την αποζημίωση, δεδομένου ότι εν αδυναμία του ΟΤΑ, τη σχετική δαπάνη οφείλει να αναλάβει το Δημόσιο». Σχετ. και Γιώργος Λιάλιος, «Πλατείες και πάρκα κινδυνεύουν να… χαθούν», Εφημερίδα «Η Καθημερινή», 19 Ιανουαρίου 2017 (σε: http://www.kathimerini.gr/892330/article/epikairothta/ellada/plateies-kai-parka-kindyneyoyn-na-xa8oyn), με εκεί αναφορές σε: Βασίλη Γκοιμίση, εισήγηση στο πλαίσιο επιστημονικής εσπερίδας, με θέμα: «Αυθαίρετη Δόμηση  – Αναζητώντας τη στάθμιση μεταξύ πολιτικής, επιστήμης και συνταγματικών επιταγών», που συνδιοργάνωσαν το Σπουδαστήριο Πολεοδομικών Ερευνών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και η Επιστημονική Εταιρεία Δικαίου Πολεοδομίας και Χωροταξίας, την Τρίτη 17 Ιανουαρίου 2017, στην αίθουσα τελετών ΕΜΠ (Πατησίων, κτίριο Αβέρωφ). Σχετ. βλ. και Ελληνική Εταιρεία Δικαίου Περιβάλλοντος, ημερίδα με θέμα: «Ο δημόσιος χώρος πεδίο έντασης ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό συμφέρον» (28 Ιουνίου 2017, Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών).

.

.


nomiki_epikairotita-001


.
Δημοσιεύτηκε στο dasarxeio.com | 19.09.2017

.


Κράτα τοΚράτα τοΚράτα τοΚράτα το

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s