Μια οργάνωση του χώρου για ένα καλύτερο μέλλον

Του Μιχάλη Βραχνάκη

Η Καρδίτσα και γενικότερα η ευρύτερη περιοχή βίωσε τις τελευταίες ημέρες την εκδήλωση μίας τυπικής κλιματικής όξυνσης που λογίζεται ως έκφραση της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα βιώσαμε αδράνειες και «εκπλήξεις» από τη μεριά της πολιτικής ηγεσίας, που δικαιολογούνται μόνο από την έλλειψη μίας συνολικής πολιτικής σκέψης και πλαισίου που θα αντιμετωπίζει αποφασιστικά τη διαμόρφωση του αγροτικού και φυσικού χώρου, μέσα στον οποίο εκδηλώνονται οι δυνάμεις της φύσης αλλά και παρέχονται οι φυσικοί πόροι. Με αφορμή τα τελευταία πλημμυρικά γεγονότα με την τραγική κατάληξη και πιστεύοντας ότι ήρθε η ώρα για μακρόπνοες αποφάσεις καταθέτουμε ένα πλαίσιο οργάνωσης και ανασχηματισμού του αγροτικού και φυσικού χώρου το οποίο στηρίζεται σε πέντε σημεία. Ασφαλώς και η εφαρμογή του θα απαιτήσει χρόνο, όμως το οφείλουμε στις επόμενες γενεές, ώστε να προστατευτούν το δυνατότερο από ακραία φυσικά φαινόμενα, αλλά και να αξιοποιήσουν αποτελεσματικότερα το φυσικό δυναμικό.
 
Σημείο 1: Η κλίμακα των γεγονότων

Αποτέλεσμα των ανθρώπινων αλλά και φυσικών διεργασιών μεγάλης κλίμακας είναι η χαοτική και μη αναμενόμενη αντιστροφή των μετεωρολογικών παραμέτρων που χαρακτηρίζουν το σημερινό κλίμα μίας περιοχής. Δυστυχώς είναι λίγα που μπορούμε να κάνουμε ως μεμονωμένες οντότητες και τα μείζονα γίνονται και προσδιορίζονται σε επίπεδο κεντρικής πολιτικής. Θέλει στρατηγική μακρόπνοη χάραξη αντιμετώπισης του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής, χωρίς βέβαια αυτό να αποσείει τις ευθύνες που έχουμε ως μεμονωμένες οντότητες στο οικολογικό μας αποτύπωμα και στον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς. Είναι η πολιτική θεώρηση της ζωής που προσδιορίζει τις ενέργειές μας. Και αυτή η θεώρηση θέλει στρατηγικό, συμφωνημένο και ώριμο σχεδιασμό μεγάλο χρονικού βάθους, μακριά από το μικρό χρονικό ορίζοντα σκέψης της διάρκειας της ανθρώπινης ζωής. Η περιβαλλοντική θεώρηση του ανθρώπου ως σημείο (κεντρικό έστω, πάντως σημείου) των οικοσυστημάτων και ΟΧΙ ως τελεολογικής και καθοριστικής υπόστασης είναι επιβεβλημένο από τη ζωή. Και πρέπει να το καταλάβουμε. Το κοινό όνομά μας είναι Homo sapiens, και είμαστε ένα από τα πολλά είδη που ζούμε στον πλανήτη.
 
Σημείο 2: Διαχείριση γης σε λεκάνες απορροής

Η αναζήτηση χωρικής, και πολλές φορές χρονικής, κλίμακας μας ξεγελά. Προσδιορίζουμε τις χωρικές μονάδες διαχείρισης γης εφαρμόζοντας ανθρωπογενή γραμμικά κριτήρια, που μάλλον δεν έχουν καμία σχέση με τη φυσική συνέχεια και ιστορία. Αντίστοιχα και οι χρονικές κλίμακες προσδιορίζονται συχνά με βάση τις ιδιαιτερότητες της ανθρώπινης επινόησης προσδιορισμού των ορίων της γης. Έτσι βλέπουμε την αγροτική έκταση και τη διαχείρισή της να «στριμώχνεται» εντός της επικράτειας μίας διοικητικής περιφέρειας ή ακόμα και αντιπεριφέρειας ή τη δασική έκταση στα όρια ενός δασαρχείου. Και δεν είναι λίγες οι φορές, λόγω συνήθως διαφορετικών συνθηκών (αντιλήψεων, μέσων, δυνατοτήτων ή ακόμα και συμφερόντων) να εφαρμόζονται στον αγροτικό και φυσικό χώρο κάποιας διοικητικής επικράτειας αντικρουόμενες πολιτικές και προσεγγίσεις. Όμως η φυσική ιστορία όπως εξελίσσεται μόνη της έχει τη δική της έκφραση στα δικά της φυσικά όρια που προσδιορίζονται βαρυτικά. Η ταυτοποίηση των λεκανών απορροής και των υδροκριτών ως διοικητικών ορίων αποτελεί την πιο αξιόπιστη φυσική διαίρεση του χώρου και η υιοθέτηση τους μονόδρομος για τη συμβίωση και συμπόρευση του ανθρώπου, των δημιουργημάτων του και των βιοτικών στοιχείων.
 
Σημείο 3: Ολοκληρωμένη διαχείρισης γης

Η αποσπασματική και τομεακή ανάπτυξη και κυρίως διαχείριση και κατ’ επέκταση αξιοποίηση των φυσικών πόρων απαιτεί ολοκληρωμένες προσεγγίσεις. Η δικτύωση των ενεργειών μας μέσα στο πολύπλοκο κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον ποτέ δεν οδηγεί σε μονοσήμαντα αποτελέσματα. Τις περισσότερες φορές οι παράπλευρες επιπτώσεις και οι αναδράσεις είναι ίσως σημαντικότερες του επιθυμητού σκοπού, το δε αποτύπωμά τους γιγαντώνεται ανάλογα με την δύναμη στεγανοποίησης και «ευκρίνειας» στοχοποίησης των διαχειριστικών μας πράξεων. Είναι αποδεδειγμένο ότι τα κοινωνικά και οικονομικά συστήματα γύρω μας δεν λειτουργούν απομονωμένα και μονοκατευθυντήρια και απαιτούν σειρά συντονισμένων ενεργειών και θεώρησης των πολλαπλών απολήξεών τους για να επιτευχθεί το επιθυμητό, και αειφόρο πολλές φορές, αποτέλεσμα. Δεν μπορεί η διαχείριση της γεωργικής γης να μην λαμβάνει υπόψη της το υδατικό ισοζύγιο των λεκανών απορροής και κατ’ επέκταση τις συνέπειες για τις λιβαδικές ή δασικές εκτάσεις. Δεν μπορεί η ρύθμιση της εκτατικής κτηνοτροφίας να μην λαμβάνει υπόψη της το επίπεδο νιτρικών στο έδαφος ή τον πολύτιμο ρόλο των βοσκόντων ζώων ως φυσικών καθαριστών του δάσους. Η διεπιστημονική και ολοκληρωμένη διαχείριση της γης είναι το μοντέλο εκείνο που μπορεί και οργανώνει συνθετικά τις διάφορες διαχειριστικές προσεγγίσεις με πολλαπλά οφέλη για τις τοπικές κοινωνίες και οικονομίες.            
 
Σημείο 4: Το χθες στο σήμερα

Το ανθρώπινο είδος στην πορεία του στον χρόνο αντιμετώπισε πολλές φορές με επιτυχία την απόκριση της φύσης. Αναπτύχθηκαν τρόποι, συμπεριφορές, εξελικτικές προσαρμογές και στη μικρότερη κλίμακα σχηματοποιήθηκε αυτό που αφαιρετικά αποκαλούμε «παραδοσιακή χρήση γης». Η αξία αυτής της διαχείρισης αναζητάται ή συμπεραίνεται πολλές φορές σε όλο και πιο μεγαλύτερη ένταση σε πολλές ερευνητικές προσεγγίσεις. Για παράδειγμα, η υιοθέτηση της Αγροδασοπονίας, της ταυτόχρονης εφαρμογής στον ίδιο χώρο γεωργικών καλλιεργειών και δασικών δένδρων ή δασικών δένδρων και αγροτικών ζώων έρχεται από το παρελθόν και υιοθετείται από την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Υπολειμματικά «παραδοσιακά» τέτοια συστήματα υπάρχουν ακόμα σε όλη την Ελλάδα, για να θυμίζουν ίσως ένα μοντέλο ανάπτυξης με τεράστια περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά οφέλη. Το ζητούμενο είναι παραδοσιακά τέτοια συστήματα χαμηλών «εισροών» να υιοθετηθούν από την κεντρική πολιτική σκέψη, να προωθηθούν και να αναπτυχθούν σε ένα σύγχρονο πλαίσιο που θα εφαρμόζει την καινοτομία σε συνάφεια με την παράδοση.
 
Σημείο 5: Παρακολούθηση και προσαρμοζόμενη διαχείριση

Οι δυνάμεις, είτε ανθρωπογενείς είτε φυσικές, που αναπτύσσονται στον αγροτικό, φυσικό ή αστικό χώρο επιφέρουν διάφορες δέσμες επιπτώσεων οι οποίες πολλές φορές δεν εκδηλώνονται αυτοστιγμεί και εφ’ άπαξ. Έτσι για την ορθολογική διαχείριση του χώρου απαιτείται ένα πλήρες και διεπιστημονικό σύστημα καταγραφής των σημαντικών παραμέτρων και επιπτώσεων αυτών και κυρίως παρακολούθησης τους, τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. Τα αποτελέσματα της παρακολούθησης θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον σχεδιασμό της διαχείρισης, η οποία θα πρέπει να έχει προσαρμοζόμενο χαρακτήρα και η οποία πέρα από την παρακολούθηση θα λαμβάνει υπόψη και τις θέσεις των τοπικών κοινωνιών.
 
Συνοψίζοντας, ο αποτελεσματικός τρόπος οργάνωσης του χώρου απαιτεί τον λεπτομερή, διεπιστημονικό και στρατηγικό σχεδιασμό στην ολοκληρωμένη διαχείριση των φυσικών πόρων σε επίπεδο λεκανών απορροής. Παράλληλα απαιτείται παρακολούθηση των επιπτώσεων των διαχειριστικών πρακτικών και ανατροφοδότηση της προσαρμοζόμενης διαχείρισης που θα λαμβάνει υπόψη τις θέσεις των τοπικών κοινωνιών και τις αξίες των παραδοσιακών πρακτικών, προσαρμοσμένες ασφαλώς στη σημερινή πραγματικότητα με αξιοποίηση των σύγχρονων μέσων.

* Ο Μιχάλης Βραχνάκης είναι Καθηγητής στο Παν. Θεσσαλίας

Δημοσιεύτηκε στο tvxs.gr



ΚατηγορίεςΕπικαιρότητα, Υδατικοί πόροι

Tags: , , , , , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: