Τα δέντρα οι δίαυλοι επικοινωνίας μας με το φυσικό περιβάλλον

Photo by Felix Mittermeier on Pexels.com

Ελευθέριος Στεργιανόπουλος,
Δασολόγος

Η φύτευση δέντρων μέσα στις πόλεις και η σημασία των ευεργετικών επιδράσεων που ασκούν αυτά και η άλλη βλάστηση, μέσα ή κοντά στην πόλη έχει αναγνωριστεί από πολύ παλιά. Οι Αιγύπτιοι, οι Βαβυλώνιοι, οι Ασσύριοι, οι Πέρσες, οι Αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι, χρησιμοποιούσαν τα δέντρα για αισθητικούς και άλλους σκοπούς στις πόλεις, είτε σε δεντροστοιχίες ή σε ιερά άλση ή σε κήπους σπιτιών. Τα δέντρα ανήκουν στα αρχέτυπα των πανάρχαιων συμβόλων της ανθρωπότητας και αποτέλεσαν αντικείμενο λατρείας, θρησκευτικών ιδεών, περιεχόμενα μύθων, και έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή όλων των λαών. Ιερά δέντρα σκίαζαν τους τάφους των ιερέων και αρχόντων, και τα ιερά άλση αποτέλεσαν τους προδρόμους των θυσιαστηρίων και ναών. Είναι πολύ πιθανό να άρχισε η λατρεία των θεών στους ναούς, όταν οι τόποι-χώροι λατρείας μεταφέρθηκαν από το ύπαιθρο στους οικισμούς.

Για παράδειγμα, γύρω από τον τάφο της βασίλισσας της Αιγύπτου Hatscepsut, (1490-1468 π.Χ.) βρέθηκαν λάκκοι λαξευμένοι στου βράχους, στους οποίους είχαν φυτευτεί δέντρα και ποτίζονταν μέσω ειδικού συστήματος καναλιών. Η ιεροποίηση των δέντρων, έχει αποτυπωθεί στο δαχτυλίδι του Μίνωα, όπου φαίνεται η λατρεία του ιερού δέντρου, του οποίου η άνθιση σχετίζεται με την αναγέννηση της Φύσης, και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της θεϊκής υπόστασης που της απέδιδαν οι Κρήτες της Μινωικής περιόδου. Επίσης, ο Ασσύριος βασιλιάς Sanberib (705-681 π.Χ.) σε έναν ναό που έκτισε στην πρωτεύουσα προς τιμήν του Θεού Assur δημιούργησε ένα είδος δασικού πάρκου έκτασης 16 km γύρω από τον ναό1. Στην Αθήνα του 3ου αιώνα π.Χ. υπήρχαν άλση από δάφνες και ελιές, γύρω από τον βωμό των δώδεκα θεών βόρεια της αγοράς, και το ιερό άλσος που χώριζε το Θησείο από το Ηφαστείο. Η δεντροφυτεία στην Αγορά των Αθηνών, όπως αναφέρεται από τον Πλούταρχο και περιγράφεται από τον Κίμωνα (510-450 π.Χ.), αποτελούνταν από δυο σειρές πλατάνων, και πολλά μεμονωμένα δέντρα.

Η συνωνυμία του ξύλου με την αρχαία ελληνική λέξη «ύλη», εκφράζει τη σημασία του ως βασικού υλικού κατασκευών: οικοδομών, οχυρώσεων, πλοίων, γεφυρών, οικοτεχνικών δημιουργημάτων και καύσιμης ύλης. Επίσης, τα δέντρα αποτελούν αναπόσπαστο συστατικό του τοπίου και ως τέτοια ενσωματώνουν το μέρος της ιστορίας και του πολιτισμού κάθε περιοχής, που επιλέγει τα είδη, μορφοποιεί τα σχήματα τους και οριοθετεί με αυτά τον χώρο.

Σύγχρονες αλλά και προγενέστερες έρευνες, έδειξαν την άρρηκτη σχέση των ανθρώπων με τα δέντρα ακόμα και στις μέρες μας, σε πολιτισμικό, κοινωνικό, οικονομικό επίπεδο. Μια γρήγορη επισκόπηση στο σύγχρονο ερευνητικό πεδίο, αρκεί για να καταλάβει κανείς την πολλαπλότητα και ισχύ, της σύνδεσης των ανθρώπων με τα δέντρα, είτε σε ατομικό επίπεδο είτε σε επίπεδο συστάδων και δασών.

Σε άμεση συνάρτηση με τα παραπάνω, τα δέντρα αποτελούν για τους ανθρώπους τους φυσικούς δείκτες με τους οποίους παλαιότερα, βρίσκαν σημεία αναφοράς και συμβολισμούς σε θρησκευτικό επίπεδο, είτε τα εκμεταλλεύονταν ως πρώτη ύλη κατασκευών, είτε ως αρχιτεκτονικά στοιχεία. Πάντα τα δέντρα ήταν εκεί μέσα το περιβάλλον της πόλης, είτε φυτεμένα από ανθρώπινο χέρι, είτε φυτεμένα από την ίδια τη σοφία της Φύσης, ανακατεμένα με το ανθρώπινο στοιχείο και αναμεμειγμένα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, συμβάλλοντας στην συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπου και φυσικού και τεχνητού χώρου.

«…Ο βιασμός της φύσης και ο εκπολιτισμός του ανθρώπου πάνε χέρι με χέρι1»

Αυτό που ονόμασε ο Χανς Γιώνας «βιασμό της φύσης», εμείς θα το ονομάσουμε απώλεια της αντίληψης της χαμένης ολότητας

«…Καθαρή ενσάρκωση της πράσινης ζωής είναι το δέντρο… Το δέντρο, απεναντίας, όντας μεμονωμένο, αναδεικνύεται μέσα από το όλο του δάσους ή του περιβάλλοντος. Θα λέγαμε ότι καταφάσκει την ατομικότητα του. Πολλοί στρέφουμε με ενδιαφέρον το βλέμμα μας σε ένα δέντρο, αφοσιωνόμαστε σε αυτό, οπότε και εκείνο προσλαμβάνει με τη σειρά του μια ειδική σημασία για τη ζωή μας. Άλλοτε είναι σημείο προσανατολισμού, άλλοτε τόπος ξεκούρασης οδοιπόρων, ή ξεκούρασης εργατών από τον κάματο της αγροτική δουλειάς. Προσφέρει προστασία με τον ίσκιο του από τον ήλιο. Μπορεί να είναι σημείο συγκέντρωσης, π.χ. των κατοίκων ενός χωριού. Κάποτε ήταν τόπος εκδίκασης υποθέσεων2»

Το δέντρο λοιπόν, εκτός από μία ατομικότητα, ένα στοιχείο του χώρου το οποίο κατά διάφορες φιλοσοφικές απόψεις αποτελεί και υποκείμενο με ηθική υπόσταση και εγγενή αξία, φαίνεται παραπάνω να αποτελεί και σύμβολο ζωής, τόπος ξεκούρασης, τόπος εκδικάσεων υποθέσεων, τόπος εκτελέσεων σε άλλες ιστορίες, όριο για την σήμανση ιδιοκτησίας γης κ.ο.κ. Επομένως η πολλαπλότητα των σημασιών, και αξιών που μπορούν να έχουν τα δέντρα στον χώρο ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο, εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία. Ο κάθε άνθρωπος παρατηρώντας το κάθε δέντρο θυμάται μια διαφορετική ιστορία, αναπολεί στιγμές, του επιστρέφουν στο μυαλό θύμησες μιας άλλης εποχής.

Ο Koffka, εκπρόσωπος της μορφολογικής ψυχολογίας, το 1935 μελετά την αλληλεπίδραση μεταξύ των πραγματικών υλικών στοιχείων που διαμορφώνουν τον χώρο και τα σημασιολογικά στοιχεία που αυτός φέρει, όπως συμβολισμούς αξίες, οι οποίες επηρεάζουν τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά που αναπτύσσει. Την ίδια περίοδο ο Uexkull προσεγγίζει την αντίληψη που αναπτύσσει ο άνθρωπος για το περιβάλλον του ως σύνολο των οπτικών και απτικών εμπειριών, όπως και την ταυτότητα που αποδίδει ο άνθρωπος σε καθένα από τα αντικείμενα του χώρου που χρησιμοποιεί. Έτσι καθώς ο κάθε άνθρωπος έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, διαμορφώνονται και πολλές διαφορετικές εικόνες, ταυτότητες και κατ’ επέκταση αντιλήψεις, για τα ίδια αντικείμενα και τους ίδιους χώρους.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, τα δέντρα αποτελούν είτε οντότητες με εγγενή αξία είτε μεμονωμένα φυτικά άτομα, είτε σύνολα συστάδων σε δασικά οικοσυστήματα, καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό τον χώρο και το τοπίο. Εκτός από τις οικολογικές λειτουργίες, οι οποίες είναι άκρως σημαντικές για την ευμάρεια του ανθρώπου στο αστικό περιβάλλον και στα φυσικά οικοσυστήματα, αποτελούν σύμβολα, πολιτισμικά και πολιτιστικά στοιχεία, θρησκευτικά σημεία αναφοράς τα οποία, αντανακλούν μηνύματα ανάλογα με το ποιος, πότε και που τα παρατηρεί και εξετάζει.

Η θεωρία της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και οι έννοιες της πλαισίωσης και αναπλαισίωσης, περιορίστηκαν στην ανθρώπινη επικοινωνία. Το άτομο παρεμβαίνει, επιλέγει, αναπλαισιώνει και αναπλάθει την τροφή που κάθε φορά βρίσκει γύρω του, αναζητά η του προσφέρεται. Το άτομο δεν είναι ένας παθητικός δέκτης των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος αλλά ένας δυναμικός μετασχηματιστής ο οποίος επεξεργάζεται τις πληροφορίες και τα μηνύματα που προσλαμβάνει και δημιουργεί την απάντηση του, όπως και τη δική του εικόνα για τον άλλον και το περιβάλλον γενικότερα5.

Καθώς όμως είδαμε ότι τα δέντρα, άσχετα με το ότι δεν επικοινωνούν άμεσα μαζί μας ως δέντρα, αλλά ως αντικείμενα στα οποία απεικονίζονται σύμβολα και νοήματα, προκύπτει το ερώτημα κατά πόσο παρατηρούμε τα δέντρα, κατά πόσο ακούμε τα δέντρα και κατά πόσο χρησιμοποιούμε ως άτομα μόνο την «αναπλαισίωση». Αν μπορούμε να κάνουμε ένα τολμηρό παραλληλισμό ανάμεσα στην έννοια της αναπλαισίωσης και την υπερβολικής ανθρωποκεντρικής οπτικής, για μια ουσιαστική «επικοινωνία» με το περιβάλλον, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η «αναπλαισίωση» του ανθρώπου απέναντι στα μηνύματα που «εκπέμπει» το φυσικό περιβάλλον έχει γίνει σε τεράστιο βαθμό. Αποτέλεσμα της υπερβολικής αναπλαισίωσης που κάνει ο άνθρωπος απέναντι στα δέντρα και το φυσικό περιβάλλον είναι η ληστρική εκμετάλλευση των φυσικών πόρων.

Μα πως θα μπορούσαμε, να επικοινωνήσουμε με τα δέντρα αφού αυτά δεν μιλάνε και δεν είναι προικισμένα από τη Φύση, να μπορούνε να αρθρώνουν λόγο όπως εμείς οι άνθρωποι. Αυτό είναι ένα εύλογο ερώτημα. Παρόλα αυτά, η γλώσσα δεν είναι η μόνη μορφή επικοινωνίας. Υπάρχουν για παράδειγμα και τα αρώματα3, τα οποία μάλιστα, δύσκολα αφήνουν περιθώρια λανθασμένων εντυπώσεων και παρεξηγήσεων, όπως αυτές που πολλές φορές προκύπτουν από τη «γλώσσσα», που κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει. Ιδιαίτερα σε κάποιες από τις πιο σημαντικές και απολαυστικές στιγμές στη ζωή των ανθρώπων όπως την ερωτική συνεύρεση, τα αρώματα είναι σε μεγάλο βαθμό καθοριστικά για την επιλογή ερωτικού συντρόφου.

Επομένως, αν και φιλοσοφικό, το ερώτημα, εάν τα δέντρα μιλάνε, νιώθουν κ.τ.λ. ανήκουν στο παρελθόν, καθώς έχουν και εκείνα τη δική τους «γλώσσα», την οποία εμείς χρειάζεται πρώτα να την ακούσουμε προσεκτικά, με περίσσεια υπομονή, όπως αυτή την υπομονή που αρμόζει σε αυτούς «φίλους» μας, που μεγαλώνουν αργά και σταθερά, για να μας καθαρίζουν τον αέρα, να μας στερεώνουν το έδαφος, να μας εμπλουτίζουν με οξυγόνο, να ρυθμίζουν τη θερμοκρασία του πλανήτη και άλλα πολλά.

Η διαλεκτική σχέση μεταξύ του «μέσα» και του «έξω», μεταξύ εαυτού και άλλου, επιτρέπει κατά τον Μπακιρτζή, το πεδίο επικοινωνίας μεταξύ των επικοινωνούντων προσώπων, τη δυαδική ενότητα και την κοινότητα των ψυχών. Την αυθεντική επικοινωνία. Ας αναλογιστούμε εάν, δεν είμαστε οι μόνοι στον πλανήτη, που έχουμε αυτό που ονομάζουμε ψυχή. Όσο ο σύγχρονος άνθρωπος εμμένει, στις ανθρωποκεντρικές αντιλήψεις για το περιβάλλον, οι οποίες συνδέονται σε πολλές περιπτώσεις με τον ωφελιμισμό και τον καθορισμό των αξιών της κοινωνίας από την αγορά, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να φτάσουμε στα επιθυμητά επίπεδα επικοινωνίας με το περιβάλλον, είτε αυτό αποτελείται από ανθρώπους, είτε ζώα, είτε φυτά και αντί να φτάσουμε στη δυαδική ενότητα και την κοινότητα των ψυχών4 θα παραμένουμε οι αμήχανοι κληρονόμοι του δυϊσμού, με βάση τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον.

—————–
1. Γιώνας, Χ. (2018). Η Αρχή της Ευθύνης. Μετ. Ν. Σαμοθράκη, Θ. Στουφης, Αθήνα, Εκδόσεις Αρμός
2. Θεωδορόπουλος, Ι., Σταμόπουλος, Κ. (2016). Η Φύση στο έργο του Ο.F. Bollnow. Διδακτικές προεκτάσεις. Θέματα Δασολογία και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών πόρων 8ος τόμος σελ. 113-129. Έκδοση του τμήματος Δασολογίας και Φυσικου Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων Δ.Π.Θ.
3. Wohllben, P. (2020). H Μυστική Ζωή των Δέντρων. Μετ. Λαγουδάκου, Γ., 6η έκδοση, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη
4. Μπακιρτζής, Κ. (2003). Επικοινωνία και αγωγή. Αθήνα, Gutenberg

 


 



ΚατηγορίεςΑπόψεις

Tags: , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: