ΗΜΕΡΙΔΑ
ΞΥΛΟΝΑΥΠΗΓΙΚΗ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΤΥΠΗ ΓΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Η ΝΕΑ ΣΧΟΛΗ ΞΥΛΟΝΑΥΠΗΓΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
ΣΤΟ ΗΡΑΙΟ ΣΑΜΟΥ
ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ
—————————————————————————————–
Δρ Ιωάννης Κακαράς
Ομότ. Καθηγητής Παν/μίου Θεσσαλίας
11/Οκτ/2025
ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Το μεγαλείο της Ξυλοναυπηγικής τέχνης οφείλεται στο μεγαλείο του ξύλου ως πρώτη ύλη. Από το ξύλο παράγονται χιλιάδες προϊόντα με μηχανική και χημική κατεργασία.
Η διαρκής (αειφόρος) διάθεση του ξύλου από τη φύση, εξαρτάται από την εφαρμογή αειφορικής διαχείρισης στα δάση μας και από την πιστοποίησή της από αρμόδιο εθνικό φορέα. Στην Ελλάδα η διαχείριση των δασών μας είναι ανεπαρκής. Δεν έχουμε Εθνικό φορέα δασικής πιστοποίησης. Τα μισά δάση μας και οι δασικές εκτάσεις είναι εκτός διαχείρισης. Στα παραγωγικά μας δάση η διαχείριση περιορίζεται στην υλοτομία του προβλεπόμενου λήμματος από την Διαχειριστική μελέτη. Δεν απομακρύνονται τα γέρικα και τα ασθενή δένδρα, δεν γίνονται αραιώσεις στις νεοφυτείες, δεν γίνονται αναδασώσεις. Η πρόληψη και προστασία των δασών μας από τη μάστιγα των δασικών πυρκαγιών και από βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες είναι ελλιπής. Η Δασική Υπηρεσία είναι επικίνδυνα συρρικνωμένη και οι περισσότεροι Δασικοί Συνεταιρισμοί είναι ανενεργοί. Η χρηματοδότηση της δασοπονίας είναι ελάχιστη, πολύ μικρότερη της αντίστοιχης των 10ετιών 1950 έως 1980. Απαιτείται άμεσα αλλαγή δασικής πολιτικής.
Η χώρα μας διαθέτει 6.000 νησιά – νησίδες και 15.500 Κm μήκος πανέμορφων ακτών στα νησιά και την ηπειρωτική Ελλάδα. Τα δεδομένα αυτά ερμηνεύουν το μεγαλείο της μακραίωνης ναυτοσύνης και Ναυτικής μας Παράδοσης.
Πριν από 10.000 χρόνια έγινε στο Αιγαίο το πρώτο δια θαλάσσης ταξίδι στον κόσμο, από τη Μήλο στο σπήλαιο Φράγχθη της Αργολίδας για τη μεταφορά Οψιδιανού, ενός πολύ σκληρού ορυκτού, κατάλληλου για εργαλεία. Τα πρώτα πλοία κατασκευάζονταν από πάπυρο, καλάμια και σχοινιά, που υπήρχαν στον Ελληνικό χώρο. Η Κερκυραϊκή παπυρέλα υπήρχε σε χρήση μέχρι το 1980. Τα πολλαπλά ιστορικά και δημοσιογραφικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ενός καρνάγιου κάθε 4 με 10 Κm και κυριαρχούσε το σύνθημα <<κάθε νησί / λιμάνι και ταρσανάς>>. Στοιχεία από το διαδίκτυο αναφέρουν για την περίοδο 1900 – 1950, την εκτίμηση ότι υπήρχαν σε λειτουργία 1.500 – έως 3.500 καρνάγια σε όλη την ακτογραμμή των 15.500 km.
Ωστόσο επί πολλές 10ετίες ανεχόμαστε χωρίς αντίδραση την εγκληματική, επιδοτούμενη καταστροφή πολλών χιλιάδων ξύλινων καϊκιών μας, πραγματικών έργων τέχνης, για την προστασία δήθεν της παράκτιας αλιείας. Η καταστροφή αυτή προκαλεί σοβαρό πλήγμα στη μακραίωνη ναυτική μας παράδοση και τη ναυτοσύνη μας. Με την ταυτόχρονη ενίσχυση της αστικοποίησης, πολλά από τα νησιά μας σιγά – σιγά μαράζωσαν, ερήμωσαν και πολύ λίγα από αυτά έγιναν τουριστικά καταφύγια. Οι πρώην Καραβομαραγκοί αναγκάστηκαν να γίνουν σερβιτόροι και υπάλληλοι τουρισμού, ή να εγκαταλείψουν το νησί τους.
Σήμερα στη χώρα μας είναι ενεργά λιγότερα από 40 Ξυλοναυπηγεία. Κάποια από αυτά υποαπασχολούνται με τη συντήρηση παλιών σκαφών. Αυτή είναι η θλιβερή συνέπεια έλλειψης σωστής πολιτικής επι 10ετίες για την ανάπτυξη του αξιόλογου και με τεράστια εθνική και οικονομική σημασία κλάδου της παραδοσιακής και σύγχρονης Ξυλοναυπηγικής Τέχνης στη χώρα μας.
Η παραδοσιακή Ξυλοναυπηγική με την μοναδική στον κόσμο ιστορία 10.000 χρόνων πρέπει να τύχει προστασίας από το Κράτος με χάραξη εθνικής πολιτικής ενίσχυσης, με στόχο τη διατήρησή της για εθνικούς λόγους. Ταυτόχρονα πρέπει να ενισχυθεί η προσαρμογή στις απαιτήσεις της σημερινής αγοράς της σύγχρονης Ξυλοναυπηγικής, όσων Μονάδων επιθυμούν το συνδυασμό της παραδοσιακής με τη σύγχρονη Ξυλοναυπηγική Τέχνη, για παραγωγή διαφόρων τύπων ξύλινων σκαφών (τουριστικών, κρουαζιέρας, αναψυχής, αλιείας). Μια τέτοια πολιτική εφαρμόζεται επι χρόνια στη γειτονική Τουρκία, η οποία δημιούργησε κλάδο μαζικής παραγωγής ξύλινων σκαφών διαφόρων τύπων με αξιόλογη εξαγωγική δραστηριότητα.
Ξεχνάμε ότι οι Έλληνες από την Αρχαιότητα αναπτύξαμε (με επιρροή από τους Φοίνικες και τους Αιγυπτίους) την Ξυλοναυπηγική τέχνη, τη μεταδώσαμε στον υπόλοιπο κόσμο, φτιάξαμε εμπορικό και αξιόμαχο πολεμικό στόλο, κυριαρχήσαμε στη Μεσόγειο, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να είναι σήμερα η πρώτη ναυτιλιακή δύναμη στον κόσμο σε όρους ιδιοκτησίας εμπορικών πλοίων. Συγκεκριμένα, ο ελληνόκτητος στόλος των 5.514 πλοίων αντιπροσωπεύει το 20% της παγκόσμιας χωρητικότητας σε νεκρό βάρος.
Σε άλλες χώρες, όπως στην Καταλονία της Γαλλίας, στη Νορβηγία, στο Μαυροβούνιο κ.α. λειτουργούν Κρατικά Παραδοσιακά Ξυλοναυπηγεία για να διατηρήσουν την κληρονομιά τους.
Είναι ενδεικτική η καταγγελία στην Ημερίδα Ξυλοναυπηγικής Τέχνης στο Ηραίο της Σάμου (11 Οκτ./2025), ιδιοκτητών Ξυλοναυπηγείων ότι <<στην Ελλάδα επιδοτούμε τα πλοία τύπου Καταμαράν και δεν επιδοτούμε την παραγωγή των παραδοσιακών ελληνικών σκαφών>>. Καταθέτουν επίσης, έχοντας επισκεφθεί τα Τούρκικα Ξυλοναυπηγεία, ότι οι Τούρκοι είναι 40 χρόνια μπροστά από εμάς στην τεχνολογία και την βιομηχανική παραγωγή, με εξαγωγές των Ξύλινων σκαφών, γεγονός που το αποδίδουν στην στήριξη που έχουν από το κράτος τους.
Στη χώρα μας ενώ επιδοτείται η ίδρυση εύκολων επιχειρήσεων κάθε είδους (καφεμπάρ, κομμωτήρια, κουρεία κ.α. ) δεν επιδοτείται και δεν στηρίζεται η ίδρυση και η λειτουργία Μονάδων Παραδοσιακών και σύγχρονων Ξυλοναυπηγείων. Σύμφωνα με πληροφορίες υπάρχει υπό μελέτη σχέδιο ένταξης των μονάδων αυτών στο πρόγραμμα ΕΣΠΑ 2021-2027 προς χρηματοδότηση, αλλά μέχρι τώρα δεν έχει αποφασισθεί.
Η μεγάλη ακτογραμμή της Ελλάδας, ο νησιωτικός της χαρακτήρας και η ανάπτυξη της Ξυλοναυπηγικής Τέχνης, σφράγισαν όλη την ιστορία, την οικονομία, τα γράμματα και τον πολιτισμό μας.
Σκοπιμότητα και αρχές λειτουργίας της Σχολής Ξυλοναυπηγικής Τέχνης
Στην Ελλάδα δεν λειτουργούσε μέχρι σήμερα Σχολή Ξυλοναυπηγικής Τέχνης.
Έχει ωστόσο ολοκληρωθεί τεράστιο και σοβαρό έργο που εγκρίθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού για την ίδρυση και λειτουργία της πρώτης Σχολής Παραδοσιακής και Σύγχρονης Ξυλοναυπηγικής Τέχνης στο Ηραίο της Σάμου. Η Σχολή θα είναι μεταλυκειακής τεχνικής εκπαίδευσης επιπέδου ΙΕΚ, 3ετούς διάρκειας (δύο έτη στη Σχολή και ένα έτος Μαθητεία σε Ξυλοναυπηγεία). Η λειτουργία της Σχολής αρχίζει από το επόμενο εκπαιδευτικό έτος. Έχουν ολοκληρωθεί όλες οι υποδομές, οι εγκαταστάσεις και ο εργαστηριακός εξοπλισμός, σε σύγχρονο κτίριο με αίθουσες διδασκαλίας, εργαστήρια κατασκευής και συντήρησης ξύλινων σκαφών με όλο το βασικό μηχανολογικό εξοπλισμό και εργαλεία χειρός, με αποθήκη ξυλείας και άλλων υλικών ξυλοναυπηγικής Τέχνης. Έχει επίσης συνταχθεί από ομάδα ειδικών επιστημόνων το Πρόγραμμα Σπουδών και το πλήρες Εγχειρίδιο Διδασκαλίας για τη θεωρία και τα εργαστήρια.
Παράλληλα ολοκληρώθηκε και λειτουργεί από φέτος Μουσείο Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών, στο Ηραίο της Σάμου. Στο πρωτότυπο αυτό μοναδικό στην Ελλάδα Μουσείο, εκτίθενται παραδοσιακά καΐκια με ιστορική ταυτότητα και τεχνική και αισθητική αρτιότητα, διαφόρων τύπων, που διασώθηκαν από την επιδοτούμενη καταστροφή των καϊκιών μας, την οποία επέβαλαν η Ε.Ε. και το Ελληνικό κράτος. Τα καΐκια αυτά θα συντηρούνται και θα επισκευάζονται στο Μουσείο με ταυτόχρονη χρήση τους σε εκπαιδευτικά ταξίδια στις Ελληνικές θάλασσες.
Στο Μουσείο Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών εκτίθενται επίσης με παραστάσεις, σχέδια, ζωντανές κατασκευές εκθεμάτων και με προβολές αναλύονται όλα τα στάδια παραγωγής των διαφόρων τύπων Ελληνικών παραδοσιακών ξύλινων σκαφών. Πρόκειται για ένα δύσκολο και μεγάλης διάρκειας δημιουργικό έργο. Αποτελεί βασικό παράγοντα ανάπτυξης του κλάδου της Ξυλοναυπηγικής με την εκμάθηση της τέχνης, της χρήσης των νέων υλικών, με την εφαρμογή των νέων τεχνολογιών παραγωγής ξύλινων σκαφών και βέβαια των μεθόδων συντήρησης και επισκευής αυτών.
Ένα ακόμη σοβαρό έργο που ολοκληρώθηκε είναι η δημιουργία ψηφιακής πλατφόρμας (woodenboats.gr), η οποία φιλοξενεί τις απόψεις των ανθρώπων που συμμερίζονται τους στόχους του φορέα για την υποστήριξη της ξυλοναυπηγικής τέχνης και τη διακοπή της επιδοτούμενης καταστροφής των αλιευτικών καϊκιών.
Ο μοναδικός συνδυασμός ταυτόχρονης λειτουργείας της Σχολής και του Μουσείου ενσωματώνει όλα τα στοιχεία Ναυπηγικής ως τέχνης, Σχολή Μαθητείας, διατήρησης ζωντανής παράδοσης, αναβαθμίζει την παρεχόμενη τεχνολογική παιδεία και απόκτηση δεξιοτήτων των Σπουδαστών, συμβάλλει στη διατήρηση της μακραίωνης Ναυτικής μας παράδοσης.
Η ίδρυση της Σχολης Ξυλοναυπηγικής Τέχνης έχει στόχο την παραγωγή τεχνητών ξυλοναυπηγικής με σκοπό:
- Να καλύψει ένα τεράστιο κενό στην τεχνολογική εκπαίδευση στην Ελλάδα.
- Να συμβάλει στην ανάπτυξη του κλάδου με τη χρήση των νέων υλικών (προϊόντων ξύλου, συγκολλητικές ουσίες, υλικά συντήρησης και βαφής), και την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων σχεδιασμού και νέων τεχνολογιών παραγωγής.
- Να συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας παραγωγής ξύλινων σκαφών και των σύμμεικτων σκαφών από ξύλο, πολυμερή, μέταλλα.
- Να μειώσει τις εισαγωγές ξύλινων σκαφών και να ενισχύσει τις εξαγωγές.
- Να συμβάλλει στην ενίσχυση της κουλτούρας των παραδοσιακών ξύλινων σκαφών και να αναδείξει την ανωτερότητα των ξύλινων σκαφών έναντι των πλαστικών και μεταλλικών.
Παράγοντες επιτυχίας της Σχολής
Η επιτυχής λειτουργία της νέας Σχολής εξαρτάται από την τήρηση των ακόλουθων παραγόντων:
- Η Σχολή πρέπει να έχει τεχνολογικό χαρακτήρα, πρόγραμμα Σπουδών με πολλά Εργαστήρια και λίγη Θεωρία. Πρέπει να εφαρμόζεται η Μαθητεία τόσο στο νέο Μουσείο όσο και σε Μονάδες Ξυλοναυπηγείων (Μονάδες παραγωγής και συντήρησης ξύλινων πλοίων). Πρέπει να έχει Κανονισμό σπουδών.
- Απαιτείται αυστηρή επιλογή μόνο πιστοποιημένων με CE και με προδιαγραφές μηχανημάτων, εργαλείων, συσκευών εργαστηρίων, Ξηραντηρίων. Προτιμάμε υψηλής ποιότητας μηχανήματα – εργαλεία, συσκευές, αναγνωρισμένου κύρους.
- Επιβάλλεται η αξιοκρατική επιλογή διδακτικού προσωπικού και αυστηρή τήρηση κανόνων χειρισμού και λειτουργίας των μηχανών και εργαλείων, τα οποία λειτουργούν μέχρι 10.000 και 25.000 στροφές ανά λεπτό, όπως η σβούρα, τα δισκοπρίονα, οι πριονοκορδέλλες, τα τρυπάνια κ.α..
- Επιβάλλεται αυστηρή τήρηση του Κανονισμού λειτουργίας των Εργαστηρίων, της συντήρησης και επισκευής των μηχανημάτων, και των θεωρητικών μαθημάτων.
- Είναι επιβεβλημένη η λήψη μέτρων πυρασφάλειας και ο ορισμός υπευθύνου πυρασφάλειας. Για αποφυγή φωτιάς επιβάλλεται κάθε φορά που λειτουργούν τα μηχανήματα, να ακολουθεί καθαρισμός μηχανημάτων και χώρου για απομάκρυνση ειδικά της σκόνης ξύλου, η οποία μπορεί με υπερθέρμανση κάποιου εργαλείου, να προκαλέσει έναρξη σιγοκαίουσας φωτιάς, η οποία δεν είναι ορατή και εκδηλώνεται μετά από ώρες. Ιδιαίτερα επικίνδυνα είναι μηχανές λείανσης, κοπής, αλλά και χώροι βαφής, εμποτισμού ξύλου, τροχιστήρια κοπτικών εργαλείων, όπου υπάρχουν οργανικοί διαλύτες, χρώματα, ρινίσματα κατεργασίας μετάλλου στα τροχιστήρια, τα οποία είναι από τα πλέον εύφλεκτα υλικά.
- Ο χειρισμός μηχανών και κοπτικών εργαλείων από τους Σπουδαστές συμβάλλει σημαντικά στην απόκτηση δεξιοτήτων, με την προϋπόθεση ότι έχουν ασφαλισθεί όλοι οι σπουδαστές – σπουδάστριες – χειριστές – διδάσκοντες.
Οι ενέργειες για την υλοποίηση του τεράστιου έργου ίδρυσης και λειτουργίας τόσο της νέας Σχολής Παραδοσιακής και σύγχρονης Ξυλοναυπηγικής όσο και του Μουσείου Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου στο Ηραίο της Σάμου, ξεκίνησαν το 1998. Βασικοί συντελεστές του έργου είναι:
- Ο Δήμος Ανατολικής Σάμου,
- Το Πνευματικό Ίδρυμα Σάμου “Νικόλαος Δημητρίου”
- Ο Σύλλογος Φίλων Μουσείου Ναυπηγικών και Ναυτικών Τεχνών του Αιγαίου
- Ο Κωνσταντίνος Δαμιανίδης, Αρχιτέκτονας Δρ Ιστορίας Ναυπηγικής,
- Το Τμήμα Μαθηματικών του Πανεπιστημίου του Αιγαίου.
Σημαντική υπήρξε και η υποστήριξη του όλου έργου από το Υπουργείο Πολιτισμού.
♦-♦-♦
[REUTERS/ ALEXANDROS AVRAMIDIS]
Categories: Συνέδρια - Ημερίδες