Δρ Μιλτιάδης Αθανασίου,
εντεταλμένος ερευνητής ΙΜΔΟ, ΕΛΓΟ Δήμητρα
Ηλίας Τζηρίτης,
Συντονιστής δράσεων δασικών πυρκαγιών, WWF Ελλάς
Mε τη θεσμοθέτηση της προδιαγεγραμμένης καύσης στην χώρα μας έχουν δημιουργηθεί πολλά ερωτήματα σε στελέχη της Δασικής Υπηρεσίας (ΔΥ) και του Πυροσβεστικού Σώματος (ΠΣ) για το πώς θα εφαρμοστεί η μέθοδος καθώς και για το πως προέκυψε η εν λόγω εξέλιξη. Έχουν εκφραστεί επίσης ανησυχίες για κινδύνους που πιθανά εγκυμονούνται ακόμη και για “περιπέτειες” με τη Δικαιοσύνη οι οποίες “περιμένουν όσους συμμετέχουν”. Έχουν επίσης διατυπωθεί απόψεις που υποστηρίζουν ότι η μέθοδος είναι επισφαλής και επικίνδυνη για τα Μεσογειακά δασικά οικοσυστήματα.
Τα άρθρα 36, 37, 38 και 118 του νόμου 5281/2026 (ΦΕΚ Α’ 28/25.02.2026) που αναφέρονται στον ορισμό, στην υλοποίηση, στην πιλοτική εφαρμογή της μεθόδου και στις εξουσιοδοτικές διατάξεις αντίστοιχα, χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά ακριβείς διατυπώσεις ως το προϊόν επιστημονικής τεκμηρίωσης στο πλαίσιο ουσιαστικής διαβούλευσης.
Η θετική αυτή εξέλιξη δεν προέκυψε τυχαία. Αποτελεί το λογικό αποτέλεσμα πολυετούς προσπάθειας, όχι μόνο στο επίπεδο της εφαρμοσμένης έρευνας, αλλά και σε εκείνο της διατύπωσης συγκεκριμένων νομοτεχνικών προτάσεων, τις οποίες έως σήμερα έχουμε υποστηρίξει και υπερασπιστεί, αναδεικνύοντας τους μακροπρόθεσμους στόχους και τη στρατηγική μας προσέγγιση.
Το ιστορικό της προδιαγεγραμμένης καύσης στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα έγιναν στο παρελθόν προσπάθειες αξιοποίησης της προδιαγεγραμμένης καύσης από στελέχη της ΔΥ και μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ήταν προσπάθειες πιλοτικού χαρακτήρα και πραγματοποιήθηκαν κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 στη Θάσο, τη Βόρεια Εύβοια και τις Σέρρες με σκοπό την επιστημονική τεκμηρίωση και την εξαγωγή συμπερασμάτων για τη μέθοδο. Στη Θάσο, υπήρξε από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, περιοδική εφαρμογή πειραματικών προδιαγεγραμμένων καύσεων σε ώριμες συστάδες τραχείας πεύκης. Δεδομένου ότι εκείνα τα χρόνια, υπήρχε έλλειψη δεδομένων και ερευνητικών πορισμάτων από την Ελλάδα, σχετικά με τη χρήση της φωτιάς, οι δασολόγοι που εφάρμοσαν την μέθοδο είχαν ακολουθήσει αμερικανικά πρότυπα. Μέσα από επιστημονικές συναντήσεις και εργαστήρια, είχαν επιδείξει τον τρόπο χρήσης της φωτιάς, συζητώντας επίσης οικολογικά και διαχειριστικά ζητήματα, καθώς και τον πιθανό συνδυασμό της με τη βόσκηση και τις μηχανικές μεθόδους. Δυστυχώς εκείνες οι προσπάθειες δεν οδήγησαν σε ευρεία εφαρμογή της μεθόδου και εγκαταλείφθηκαν για διάφορους λόγους (έλλειψη πόρων, επιστημονικής καθοδήγησης, απουσία ξεκάθαρων στόχων, ανυπαρξία θεσμικής υποστήριξης). Έτσι, τα χρόνια που ακολούθησαν, η χώρα μας από πρωτοπόρος μετατράπηκε σταδιακά σε ουραγό, καθώς άλλες ευρωπαϊκές χώρες με παρόμοιες προκλήσεις σχετικές με τη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων και των δασικών πυρκαγιών, άρχισαν να κινητοποιούνται αναζητώντας τρόπους εφαρμογής της μεθόδου.
Η Γαλλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία είναι από τις πρώτες ευρωπαϊκές χώρες που εισήγαγαν την προδιαγεγραμμένη καύση στα νομικά τους συστήματα. Η Γαλλία την εισήγαγε στη δασική νομοθεσία το 1992 ενώ το 2001 προχώρησε στην τροποποίηση του Δασικού Κώδικα του 1987. Στην Πορτογαλία, η προδιαγεγραμμένη καύση έχει ήδη θεσμοθετηθεί από το 2004, ενώ το 2006 στο πλαίσιο της νομοθεσίας για το Εθνικό Σύστημα Αντιπυρικής Προστασίας Δασών, εισήχθη ο όρος “τεχνική καύση”, που περιλαμβάνει και την προδιαγεγραμμένη καύση. Μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2017, θεσπίστηκε το Εθνικό Σχέδιο Προδιαγεγραμμένης Καύσης.
Στην Ισπανία, το 1998, ιδρύθηκαν ειδικές μονάδες της Δασικής Υπηρεσίας, οι οποίες υλοποιούν προδιαγεγραμμένες καύσεις σε συνεργασία με τις τοπικές κοινωνίες, με σκοπό την πρόληψη δασικών πυρκαγιών (EPRIF: Equipos de Prevención Integral de Incendios Forestales ή Integral Wildfire Prevention Teams). Στην Καταλονία, θεσμοθετήθηκε το 2006 ως μέθοδος πρόληψης πυρκαγιών και διαχείρισης της καύσιμης ύλης.
Στην Ιταλία, η προδιαγεγραμμένη καύση προβλέπεται σε νομοθετήματα της αποκεντρωμένης κρατικής διοίκησης. Σε μία περίπτωση (Καμπανία) υπάρχει ειδικός νόμος για την προδιαγεγραμμένη καύση. Στη Σουηδία, η προδιαγεγραμμένη καύση αξιοποιείται στο πλαίσιο της διαχείρισης των δασικών οικοσυστημάτων, με κύριο στόχο τη βελτίωση της βιοποικιλότητας και την αύξηση της οικολογικής ανθεκτικότητας. Επίσης, σε ευρωπαϊκό επίπεδο υλοποιούνται ερευνητικά προγράμματα Horizon και Life που μελετούν ή εφαρμόζουν πιλοτικά την μέθοδο.
Στη χώρα μας, προδιαγεγραμμένη καύση εφαρμόστηκε ξανά μετά από πολλά χρόνια, στο πλαίσιο πιλοτικής διαχειριστικής εφαρμογής για την ανόρθωση των ψευδαλπικών ποολίβαδων στην Οίτη, το 2013. Τον Δεκέμβριο του 2019, στο πλαίσιο συνεργασίας με τη Διεύθυνση Δασών Χίου και την ομάδα εθελοντικής δράσης Χίου ΟΜΙΚΡΟΝ, έλαβε χώρα εφαρμογή πολύ μικρής κλίμακας στη Χίο. Έγινε επίδειξη τεχνικών για ασφαλείς και αποτελεσματικές προδιαγεγραμμένες καύσεις και κατάρτιση των εθελοντών της ΟΜΙΚΡΟΝ στην καταστροφική δειγματοληψία της βλάστησης και στην μέτρηση της περιεχόμενης υγρασίας της.
Η πρώτη αυτή δοκιμαστική εφαρμογή αποτέλεσε τον προπομπό ενός διετούς ερευνητικού πιλοτικού προγράμματος που αδειοδοτήθηκε από τη Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) και το Πυροσβεστικό Σώμα και υλοποιήθηκε από το 2021 έως το 2023, με εταίρους το WWF Ελλάς, το Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων (ΙΜΔΟ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, τη Διεύθυνση Δασών Χίου και την ομάδα εθελοντικής δράσης Χίου ΟΜΙΚΡΟΝ. Στη προσπάθεια συνέβαλαν η Πυροσβεστική Υπηρεσία Χίου και ο Δήμος Χίου. Σκοπός του ερευνητικού προγράμματος ήταν η επιστημονική ανάλυση των δεδομένων που συλλέγονταν πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από τις προδιαγεγραμμένες καύσεις, για τη δημιουργία προδιαγραφών εφαρμογής της μεθόδου στη χώρα μας, αλλά και η ενδυνάμωση του ρόλου της ΔΥ στη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων.
Τα αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος παρουσιάστηκαν στο 21ο Πανελλήνιο Δασολογικό Συνέδριο, τον Οκτώβριο του 2023 στην Αιδηψό, ενώ προκαταρκτικά αποτελέσματα παρουσιάστηκαν στο 11ο Λιβαδοπονικό Συνέδριο στη Φλώρινα, τον Ιούνιο 2023 αλλά και στο 9th International Conference on Forest Fire Research, το 2022 στη Πορτογαλία. Στο 21ο Πανελλήνιο Δασολογικό Συνέδριο, δε, εγκρίθηκε από την Ελληνική Δασολογική Εταιρεία το αίτημά μας για ειδική συνεδρία αφιερωμένη στην μέθοδο, όπου και παρουσιάστηκαν 5 εργασίες για την προδιαγεγραμμένη καύση. Ακολούθησαν σχετικές δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά ενώ από την έναρξη του προγράμματος μέχρι και σήμερα, έχει δοθεί μεγάλη δημοσιότητα στην προσπάθεια, με εκδηλώσεις για την ενημέρωση υπηρεσιών και πολιτών, δημοσιεύσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον τύπο, Δελτία Τύπου και συνέντευξη τύπου.
Ο δρόμος προς τη θεσμοθέτηση
Σκοπός του επιστημονικού ερευνητικού έργου είναι η παραγωγή νέας γνώσης. Η επιστημονική ανάλυση οδηγεί στην επιβεβαίωση, τεκμηρίωση ή απόρριψη θεωριών και επιτρέπει τη διατύπωση πρακτικά εφαρμόσιμων και κοινωνικά ωφέλιμων προτάσεων. Από την αρχή της προσπάθειας, σκοπός ήταν να οδηγηθούμε σε συμπεράσματα που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν στην πράξη και να ενσωματωθούν στην ελληνική νομοθεσία, καλύπτοντας το νομικό κενό που υπήρχε στην Ελλάδα για την προδιαγεγραμμένη καύση.
Τον Ιούνιο του 2023 καταθέσαμε (το WWF Ελλάς και το ΙΜΔΟ) εγγράφως και επισήμως συγκεκριμένη νομοτεχνική πρόταση προς τη Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος του ΥΠΕΝ, για την ενσωμάτωση της προδιαγεγραμμένης καύσης στην ελληνική νομοθεσία και την περαιτέρω εφαρμογή της. Η προηγούμενη πρόταση για τη θεσμοθέτηση της χρήσης της προδιαγεγραμμένης καύσης και για την αξιολόγηση των προϋποθέσεων εφαρμογής της στην Ελλάδα μαζί με την αξιοποίηση της φωτιάς ως μέσου δασοπυρόσβεσης (αντιπύρ), είχε γίνει από την Ανεξάρτητη Επιτροπή για τις Προοπτικές Διαχείρισης Πυρκαγιών Δασών και Υπαίθρου στην Ελλάδα, το 2019.
Στον πυρήνα της νομοτεχνικής μας πρότασης ήταν η θεσμοθέτηση της προδιαγεγραμμένης καύσης ως ειδικού δασοτεχνικού έργου με προσθήκη στο άρθρο 16 του ν. 998/1979, λαμβάνοντας υπόψη ότι η προδιαγεγραμμένη καύση αποτελεί μια μέθοδο που αποσκοπεί στην επίτευξη στόχων που σχετίζονται τόσο με τη δασική διαχείριση, όσο και την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών. Κύριος στόχος ήταν εξαρχής να ενσωματωθεί η μέθοδος αυτή στον ευρύτερο σχεδιασμό της ΔΥ σε αυτούς τους δύο τομείς. Η Δασική Υπηρεσία άλλωστε είναι η καθ΄ ύλην αρμόδια για τη διαχείριση των δασών και των δασικών εκτάσεων, την κατασκευή των πάσης φύσεως τεχνικών έργων και την εκτέλεση των πάσης φύσεως εργασιών προστασίας και αναπτύξεως των δασών και δασικών εκτάσεων (άρθρο 16 ν. 998/1979). Είναι, επίσης, αρμόδια για την πρόληψη δασικών πυρκαγιών. Τέλος, είναι επιφορτισμένη με την υλοποίηση της Εθνικής Στρατηγικής για τα δάση και του Σχεδίου Δράσης για τη δημόσια πολιτική πρόληψης πυρκαγιών. Με αυτόν τον τρόπο θέλαμε να διασφαλίσουμε ότι η προδιαγεγραμμένη καύση θα σχεδιαστεί κατά τρόπο επιστημονικά ορθό και θα υλοποιηθεί με ασφάλεια για τους πολίτες, τις περιουσίες τους και τα φυσικά οικοσυστήματα. Η κατάθεση της πρότασης συνοδεύτηκε από αρκετές συναντήσεις ενημέρωσης με τα στελέχη της ΔΥ.
Μετά την ίδρυση των Ειδικών Μονάδων Δασικών Επιχειρήσεων (ΕΜΟΔΕ) το 2022 στο Πυροσβεστικό Σώμα (ΠΣ), αναπτύχθηκαν συζητήσεις σχετικά με τη μέθοδο και την υιοθέτησή της. Η αδράνεια της ΔΥ ως προς τη θεσμοθέτηση της προδιαγεγραμμένης καύσης, σε συνδυασμό με την κινητικότητα του ΠΣ και τη δεδηλωμένη πρόθεση της τότε πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας (ΥΚΚΠΠ) να ενισχύσει την πρόληψη και την επιχειρησιακή ετοιμότητα μέσω ώριμων και καινοτόμων δράσεων, οδήγησαν στην ένταξη της θεσμοθέτησης της προδιαγεγραμμένης καύσης σε πρόταση νόμου του ΥΚΚΠΠ.
Η πρόταση που άρχισε να συζητείται σε διάφορες ομάδες εργασίας μεταξύ των αρμόδιων υπηρεσιών ήδη από τον Ιούνιο του 2025, ήταν η εφαρμογή της προδιαγεγραμμένης καύσης αποκλειστικά από το Πυροσβεστικό Σώμα χωρίς την εμπλοκή της ΔΥ ή του ΟΦΥΠΕΚΑ. Μια τέτοια εξέλιξη, όμως, θα είχε ως αποτέλεσμα τη μετατροπή της προδιαγεγραμμένης καύσης σε ελεγχόμενη και μόνο καύση, με αποκλειστικό σκοπό την πρόληψη δασικών πυρκαγιών, χωρίς προσεκτικά καθορισμένα επιστημονικά κριτήρια, επαρκή εκπαίδευση και σαφώς προσδιορισμένους όρους και προδιαγραφές.
Και τότε δημιουργήθηκε το δίλημμα:
Να “οχυρωθεί” η ερευνητική ομάδα μας πίσω από τη πάγιά μας θέση για θεσμοθέτηση της προδιαγεγραμμένης καύσης στη δασική νομοθεσία; Kαι να ηττηθεί εν τέλει από έναν ισχυρότερο μηχανισμό που είχε ήδη αποφασίσει να θεσμοθετήσει την προδιαγεγραμμένη καύση;
Ή να αποδεχθεί τη θεσμοθέτηση επί της αρχής από το ΥΚΚΠΠ και να επιδιώξει, κατά τη φάση της διαβούλευσης, την ενσωμάτωση όλων των στοιχείων της πρότασης του 2023 ή, κατά το δυνατόν, των περισσότερων από αυτά;
Διαλέξαμε τον πιο δύσκολο, τον πιο κουραστικό αλλά τελικά ορθό δρόμο και σε συνεργασία με τη Γενική Διεύθυνση Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος του ΥΠΕΝ κατατέθηκε νέα πλήρως τεκμηριωμένη εκδοχή της αρχικής νομοτεχνικής πρότασης θεσμοθέτησης, κατά τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία, η οποία συνοδεύτηκε από συγκεκριμένα σχόλια κατά τη φάση της δημόσιας διαβούλευσης.
Υποβάλαμε τεκμηριωμένες προτάσεις στις αρμόδιες υπηρεσίες και συμμετείχαμε στον δημόσιο διάλογο, με την προσδοκία ότι θα αξιοποιηθούν καταλλήλως και θεωρούμε ότι δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να υπενθυμίζεται πως η νομοθέτηση αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα του ελληνικού κράτους και όχι μη κυβερνητικών οργανώσεων ή ερευνητικών ινστιτούτων.
Υπερασπιστήκαμε σθεναρά και με συνέπεια τον ρόλο της ΔΥ και της επιστήμης στην μελλοντική εφαρμογή της προδιαγεγραμμένης καύσης και το αποτέλεσμα της προσπάθειάς μας ήταν ο ν. 5281/2026 να εισαγάγει την προδιαγεγραμμένη καύση με τον πλέον ορθολογικό τρόπο που ήταν εφικτός, υπό τις δεδομένες συνθήκες. Ενδεικτικά αναφέρουμε:
- Στον ορισμό του άρθρου 36, η προδιαγεγραμμένη καύση ορίζεται όχι μόνο ως μέθοδος πρόληψης δασικών πυρκαγιών, αλλά και ως μέθοδος δασικής διαχείρισης.
- Η Δασική Υπηρεσία έχει καθοριστικό ρόλο στον σχεδιασμό και την εφαρμογή της μεθόδου.
- Λαμβάνονται υπόψη θέματα περιβαλλοντικής προστασίας μέσω της σύμφωνης γνώμης του ΟΦΥΠΕΚΑ.
- Η σταδιακή ενσωμάτωση της προδιαγεγραμμένης καύσης στα διαχειριστικά σχέδια και στις αντιπυρικές μελέτες.
- Εκπαίδευση όλων των εμπλεκόμενων φορέων.
- Πιλοτική εφαρμογή προκειμένου να εμπλουτιστούν τα μέχρι σήμερα ευρήματα με πρόσθετα αξιόπιστα συμπεράσματα.
- Θέσπιση εφαρμοστικής ΚΥΑ (άρθρο 118), με την οποία η εφαρμογή της προδιαγεγραμμένης καύσης θα συνοδεύεται από τεκμηρίωση και εφαρμοσμένη επιστημονική έρευνα, συγκεκριμένες προδιαγραφές και πρωτόκολλα ενεργειών, εκπαιδευτικό πρόγραμμα και λοιπές προβλέψεις, ώστε να διασφαλίζεται η ορθολογική, ασφαλής και αποτελεσματική εφαρμογή της, σύμφωνα με τα σύγχρονα διεθνή πρότυπα.
Τι μέλλει γενέσθαι
Η ερευνητική μας ομάδα συνεχίζει την προσπάθεια έχοντας ολοκληρώσει την 1η φάση πιλοτικής εφαρμογής της προδιαγεγραμμένης καύσης στην Εύβοια, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού προγράμματος HORIZON-MISS-2022-CLIMA-01 “Accelerating and mainstreaming transformative NATure-bAsed solutions to enhance resilience to climate change for diverse bio-geographical European regions”- NATALIE (Project No. 101112859) “Επιτάχυνση και ενσωμάτωση λύσεων βασισμένων στη φύση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή σε ποικίλες βιογεωγραφικές περιοχές στην Ευρώπη”.
Η προδιαγεγραμμένη καύση εφαρμόστηκε σε περιοχές που επιλέχθηκαν από κοινού με το Δασαρχείο Χαλκίδας και τη Διεύθυνση Δασών Ευβοίας, σε διαφορετικούς δασικούς τύπους, με σκοπό την μείωση της καύσιμης ύλης και την παράλληλη διεξαγωγή μετρήσεων που θα εμπλουτίσουν την επιστημονική έρευνα και θα συμβάλλουν στην υιοθέτηση επιστημονικά τεκμηριωμένων προδιαγραφών για την κλιμάκωση της εφαρμογής της μεθόδου στο άμεσο μέλλον.
Οι δασικές πυρκαγιές δεν θα εξαλειφθούν στις περιοχές όπου θα εφαρμοστεί η μέθοδος της προδιαγεγραμμένης καύσης. Κανένα προληπτικό μέτρο από μόνο του δεν μπορεί να λύσει «μαγικά» το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών. Η συστηματική δουλειά και οι συνδυασμένες ενέργειες, όπως η ενημέρωση και η κατάρτιση των πολιτών, η προετοιμασία των οικισμών και η ανάλυση των αιτίων έναρξης των δασικών πυρκαγιών, είναι καθοριστικής σημασίας για την αποτελεσματική πρόληψή τους. Πέραν των πρόσθετων ωφελειών για το δασικό οικοσύστημα όμως, η προδιαγεγραμμένη καύση θα συμβάλλει στη δημιουργία των συνθηκών που απαιτούνται για πιο ασφαλή και αποτελεσματική δασοπυρόσβεση και, συνακόλουθα, στον περιορισμό των καταστροφικών επιπτώσεων τόσο στα δάση όσο και στους συνανθρώπους μας.
Η εφαρμογή της προδιαγεγραμμένης καύσης δεν πρέπει να είναι βιαστική και απαιτεί εκπαίδευση, προσεκτική υιοθέτηση επιστημονικών κριτηρίων για την επιλογή των περιοχών εφαρμογής καθώς και σταδιακή κλιμάκωση, με τη συνεργασία όλων των φορέων που μπορούν να συνεισφέρουν σε αυτό το εθνικής σημασίας εγχείρημα. Η συμπερίληψη της μεθόδου αυτής στις διαθέσιμες, νομικά και τεχνικά, επιλογές διαχείρισης αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, μια θετική εξέλιξη που αυξάνει τις δυνατότητες διαχείρισης των δασικών οικοσυστημάτων, συμβάλλοντας στη μείωση της δριμύτητας των δασικών πυρκαγιών και διευκολύνοντας την καταστολή τους.
♦-♦-♦
Categories: Πυρκαγιές - Αναδασώσεις