Νομικό πλαίσιο για το Αστικό Πράσινο – Σύγχρονα ζητήματα και προοπτικές

Σοφία Ε. Παυλάκη,
Δικηγόρος, M.Sc., υπ. Δρ. Παν/μίου Αιγαίου

Εισήγηση στο πλαίσιο Ημερίδας* με θέμα: «Θεσμοθέτηση της Διαχείρισης Αστικού Πρασίνου για την προσαρμογή στην Κλιματική αλλαγή», που διοργανώθηκε την 11η Οκτωβρίου 2022, στην αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου του Δημαρχείου Θεσσαλονίκης, από την εταιρεία HOMEOTECH και τους εταίρους του έργου «LIFE GrIn» (ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ – Ινστιτούτο Μεσογειακών & Δασικών Οικοσυστημάτων, Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ΚΕΔΕ, Δήμοι Ηρακλείου και Αμαρουσίου).

Θέμα της παρούσας εισήγησης είναι το νομικό πλαίσιο για το Αστικό Πράσινο το οποίο καλύπτεται από ένα ευρύ φάσμα κανόνων και αρχών που αντλούνται από διαφορετικούς κλάδους του δικαίου.

Η διαχείριση και η προστασία των χώρων αστικού πρασίνου απασχόλησε από νωρίς τον Έλληνα νομοθέτη και τη δημόσια διοίκηση, ήδη από τα χρόνια της ίδρυσης του νέου Ελληνικού Κράτους, το 1830. Τότε δημιουργήθηκαν και οι πρώτοι σημαντικοί χώροι πρασίνου κυρίως στην πρωτεύουσα της χώρας, πολλοί από τους οποίους εξακολουθούν και σήμερα να κοσμούν τον αστικό μας χώρο.

Η νομοθεσία και η νομολογία των δικαστηρίων αναγνώρισαν εν συνεχεία στα πάρκα και άλση την προστασία που παρέχεται στα δάση. Κυρίως η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει δώσει για το αστικό πράσινο μερικές από τις πιο εμβληματικές αποφάσεις της.

Σήμερα, η διαρκής υποβάθμιση του αστικού χώρου, λόγω της καταστροφής του περιβάλλοντος και της αυξημένης ανάγκης για εξασφάλιση δομημένων εκτάσεων, καθιστούν το αστικό πράσινο ευάλωτο, το απαξιώνουν και το απειλούν με επαχθείς συνέπειες στη δημόσια υγεία, στην αισθητική του τοπίου και στη λειτουργικότητα του δημόσιου χώρου.

Για τούτο, η προστασία του αστικού πρασίνου συνιστά βασική συνιστώσα του σχεδιασμού, με στόχο τη διασφάλιση βιώσιμου περιβάλλοντος και την ανάσχεση της κλιματικής αλλαγής στα αστικά μας κέντρα.

1. Συνταγματική προστασία του αστικού πρασίνου

Η προστασία που παρέχεται από το δίκαιο στους χώρους αστικού πρασίνου αναλύεται κυρίως μέσα από το τρίπτυχο: α) της Συνταγματικής προστασίας τους, β) της προστασίας τους κατά το αστικό (ιδιωτικό) δίκαιο, και γ) της συμβολής των αρχών της αειφορίας και του πολεοδομικού κεκτημένου στον ζωτικό χώρο του ανθρώπου.

Με το άρθρο 24 του Συντάγματος αναγνωρίζεται το δικαίωμα του ανθρώπου να ζει και ν’ αναπτύσσεται σε ένα περιβάλλον υγιεινό και οικολογικά ισόρροπο. Το αντικείμενο του δικαιώματος στο περιβάλλον ορίζεται με τη δέουσα ευρύτητα, ώστε να καταλαμβάνει όλα τα στοιχεία που συνθέτουν διαχρονικά τον υπό ευρεία έννοια «ζωτικό χώρο» του ανθρώπου, μεταξύ των οποίων καθοριστική θέση κατέχουν οι κοινόχρηστοι – ελεύθεροι χώροι των πόλεων και των οικισμών και οι χώροι αστικού και περιαστικού πρασίνου.

Η προστασία που παρέχεται από το Σύνταγμα και τη νομοθεσία στους χώρους αστικού πρασίνου συνίσταται στη διαφύλαξή τους στο διηνεκές, με τη λήψη των αναγκαίων μέτρων και την αειφορική διαχείρισή τους, προκειμένου να καθίσταται δυνατή η εκπλήρωση του σκοπού τους, δηλαδή η ελεύθερη και ακώλυτη χρήση και η απόλαυση του πρασίνου από το κοινό.

Για τον λόγο αυτό οι χώροι αστικού πρασίνου, αν και αποτελούν μεγέθη κατ’ εξοχήν του δομημένου χώρου, αντιμετωπίζονται από το δίκαιο, λόγω της σπουδαίας λειτουργίας που επιτελούν, ως αυτούσια συστήματα φυσικού κεφαλαίου εντός του οικιστικού ιστού που ενεργοποιούν ολόκληρο το φάσμα της συνταγματικής προστασίας του άρθρου 24.

Εντός των χώρων αστικού πρασίνου επιτρέπονται μόνο κατ’ εξαίρεση κατασκευές και εφόσον είναι απαραίτητες για την επιτέλεση της λειτουργίας τους, δηλαδή εγκαταστάσεις και κατασκευές που απλώς διευκολύνουν την επαφή του κοινού με το φυσικό περιβάλλον και σε ελάχιστο ποσοστό της εκτάσεως (ΣτΕ 787/2016).

Εγγύηση της προστασίας των χώρων αστικού πρασίνου αποτελεί ο σεβασμός του κανόνα «πράσινο αντί πρασίνου», που πρακτικά σημαίνει ότι ο αποχαρακτηρισμός κοινοχρήστου χώρου πρασίνου στο πλαίσιο ορισμένης αναπλάσεως, θα πρέπει να τελεί υπό τον αυτονόητο όρο της συντέλεσης της απαλλοτρίωσης και της πρόβλεψης της δημιουργίας χώρου πρασίνου αντίστοιχου προς εκείνον που αποχαρακτηρίζεται (ΣτΕ 2242/1994).

2. Προστασία κατά το αστικό (ιδιωτικό) δίκαιο

Στο πλαίσιο του ιδιωτικού δικαίου το περιβάλλον ορίζεται ως το σύνολο των αγαθών που συνθέτουν τον ζωτικό χώρο του ανθρώπου. Με αφετηρία το δικαίωμα χρήσεως των κοινοχρήστων πραγμάτων (άρθρο 966 ΑΚ) που απορρέει από τη συνταγματικά κατοχυρωμένη αξία της προσωπικότητας του ατόμου (άρθρο 5 Συντ.), καθιερώνεται το δικαίωμα του ανθρώπου να ζει και ν’ αναπτύσσεται σε έναν υγιεινό και βιώσιμο χώρο και ν’ απολαμβάνει τα περιβαλλοντικά αγαθά στα οποία συγκαταλέγονται οι χώροι πρασίνου (ΣτΕ 810-1/1977, 3047/1980, ΑΠ 630/1968, ΠΠρΑθ 3872/2006, ΜΠρΒόλ 2785/2003, ΠΠρΜεσολ 77/2000, ΜΠρΙωαν 471/1996).

Κάθε φορά επομένως που συντελείται ορισμένη επαχθής παρέμβαση ή δραστηριότητα, που αναιρεί την κοινή χρήση και απόλαυση του αστικού πρασίνου, συντρέχει προσβολή της προσωπικότητας του ατόμου η οποία θεμελιώνεται στα άρθρα 57 και 970 ΑΚ μέσω των οποίων «τριτενεργεί» στις σχέσεις ιδιωτικού δικαίου το άρθρο 24 του Συντάγματος (ΑΠ 684/1973, 286/1987, 1308/1988, ΕφΑθ 3552/1992, 2129/1994, ΕφΘεσ 1057/1990 ΕφΠειρ 1291/1996).

Στην περίπτωση αυτή οι ιδιωτικού δικαίου αξιώσεις που εγείρονται είναι αξίωση για άρση της προσβολής και παράλειψή της στο μέλλον, και εφόσον συντρέχει και αδικοπρακτική ευθύνη από ενέργεια ή παράλειψη που είναι και παράνομη, αξίωση για αποζημίωση (άρθ. 914 ΑΚ) και για ικανοποίηση της ηθικής βλάβης (άρθ. 59 ΑΚ).

3. Συμβολή των αρχών της αειφορίας και του πολεοδομικού κεκτημένου στον ζωτικό χώρο του ανθρώπου

Οι συνταγματικού επιπέδου αρχές της αειφορίας και του πολεοδομικού κεκτημένου επιτάσσουν ότι δεν είναι επιτρεπτή η μείωση ή κατάργηση χώρων πρασίνου ούτε η επιδείνωση των όρων διαβίωσης των κατοίκων. Οποιαδήποτε δε επέμβαση ή άλλη δράση στο περιβάλλον ή τροποποίηση σχεδίου πόλεως θα πρέπει να συντελούνται με τρόπο που διασφαλίζει ή προάγει το υφιστάμενο επίπεδο προστασίας.

4. Προστασία Πάρκων και Αλσών

Η σημασία που αποδίδει το δίκαιο στο αστικό πράσινο είναι τόσο σπουδαία, ώστε αναγνωρίζει στα πάρκα και στα άλση την προστασία που παρέχεται στα δάση της χώρας (ΣτΕ Ολ 677/2010). Η επιλογή αυτή του Έλληνα νομοθέτη δικαιολογείται για τρεις κυρίως λόγους, επειδή τα άλση και πάρκα:

α) Συχνά αποτελούν οικοσυστήματα υψηλής οικολογικής και αισθητικής αξίας που προσιδιάζουν στα δάση, αφού σε αυτά διαβιούν ακόμα και σπάνια είδη ζώων και φυτών και αναπτύσσονται προστατευόμενα στοιχεία της φύσης.

β) Συνδέονται με την ιστορία, τον πολιτισμό και την εξέλιξη των τόπων ή έχουν συντελέσει στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και ταυτότητας και της τοπικής κοινωνικής, πολιτικής, επαγγελματικής και πολιτιστικής ζωής.

γ) Λόγω της ένταξής τους στον αστικό χώρο απειλούνται από ποικίλες προσβολές και συστηματική υποβάθμιση, γεγονός που επιτάσσει την αυξημένη προστασία τους με την υπαγωγή τους στη δασική μας νομοθεσία.

Η εκτέλεση κάθε είδους έργων σε πάρκα και άλση ενεργείται σύμφωνα με μελέτη που εγκρίνεται από τη δασική αρχή και με την εποπτεία της.

5. Νεότερη αντίληψη του δημόσιου χώρου και αστικό πράσινο

Ας δούμε όμως και ορισμένα νεώτερα δεδομένα που έθεσε η νομοθεσία, κατά τα τελευταία χρόνια:

α) Υπερτοπικοί πόλοι αναψυχής

Στον σχεδιασμό του δημόσιου χώρου κυρίως της Αττικής εισήχθησαν νέα δεδομένα την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων 2004. Οι νέες τάσεις οδήγησαν συχνά σε πολυετείς δικαστικές διαμάχες που αποτυπώθηκαν στη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Το Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας (ΡΣΑ) (ν. 1515/1985) προέβλεψε τη δημιουργία υπερτοπικών πόλων, δηλαδή περιοχών προοριζόμενων για αναψυχή, αθλητισμό και πολιτιστικές λειτουργίες με υπαίθριες εγκαταστάσεις. Αργότερα στους υπερτοπικούς πόλους προστέθηκαν τα Ολυμπιακά έργα και η συντήρηση του περιβάλλοντος χώρου των Ολυμπιακών εγκαταστάσεων ως χώρων πρασίνου και αναψυχής (ν. 730/1999, 3342/2005, ΣτΕ Ολ 416-8/2011, 1970/2012, 3059/2009).

β) Αρχή της «συμπαγούς πόλης»

Με το Νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας (ν. 4277/2014) διατυπώθηκαν στρατηγικές επιλογές για την ολοκληρωμένη και βιώσιμη ανάπτυξη της Αττικής, τη διαφύλαξη των πόρων της και την ανάδειξη των ορεινών όγκων της ως αδιάκοπης συνέχειας πρασίνου, υπό τη μορφή ενός πράσινου τόξου, που καλύπτει ένα ευρύ πεδίο από τον Σαρωνικό και τον Κορινθιακό έως τον Ευβοϊκό κόλπο. Ομοίως προωθήθηκε η διαμόρφωση δικτύου κοινοχρήστων χώρων πρασίνου εντός του αστικού ιστού, κυρίαρχο στοιχείο του οποίου είναι η ανάπτυξη αστικών φυτεύσεων.

Το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο προέβλεψε την πράσινη σύνδεση του κέντρου της Αθήνας με την Πάρνηθα, τον Υμηττό και το Αιγάλεω με κατάλληλες φυτεύσεις και πεζοδρομήσεις, τη διευκόλυνση της αναψυχής και του περιπάτου, τη βελτίωση της ποιότητας ζωής στο λεκανοπέδιο και την προστασία του Αττικού τοπίου (ΣτΕ Ολ 2996/2014). Μεταξύ άλλων, εισήγαγε την αρχή της «συμπαγούς πόλης» με βάση την οποία η κάλυψη οικιστικών αναγκών επιδιώκεται εντός της ήδη θεσμοθετημένης αστικής γης, ώστε ν’ αποφεύγεται η περαιτέρω θυσία περιαστικού χώρου.

γ) Μητροπολιτικές παρεμβάσεις

Στο νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο προβλέπεται και η αναβάθμιση του κέντρου της Αθήνας με την υποστήριξη αναδυόμενων πολιτιστικών περιοχών και η προώθηση Μητροπολιτικών παρεμβάσεων, δηλαδή αναπλάσεων ζωτικών εκτάσεων του αστικού ιστού που συνδυάζονται με το αστικό πράσινο.

6. Ζητήματα και προβληματισμοί

Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά σε τρία ζητήματα με νομικές προεκτάσεις, που εγείρουν ιδιαίτερο προβληματισμό σήμερα:

α) Στρατηγικές επενδύσεις – Ιδιωτικοποιήσεις

Το πρώτο αφορά την παραχώρηση δημόσιων ακινήτων στο πλαίσιο του προγράμματος αποκρατικοποιήσεων (ν. 3986/2011). Στην περίπτωση αυτή καθίσταται αμφίβολη η δυνατότητα διατήρησης του κοινόχρηστου χαρακτήρα των δημόσιων χώρων πρασίνου και της δυνατότητας ακώλυτης χρήσης και απόλαυσή τους από το κοινό, εφόσον εντάσσονται στους παραχωρούμενους προς ιδιώτες χώρους, ενώ παράλληλα ισχύει και η διάταξη του άρθρου 966 του Αστικού Κώδικα, κατά την οποία τα κοινόχρηστα πράγματα ανήκουν στα πράγματα εκτός συναλλαγής (ΑΠ 1271/2011, Σ. Παυλάκη, «Ζητήματα παραχώρησης δημόσιας δασικής κτήσης στην πρόσφατη νομολογία του ΣτΕ», ΕΝΟΒΕ τ. 73/2017).

β) Ματαίωση απαλλοτριώσεων

Ένα ακόμα πρόβλημα αποτελεί η ματαίωση της δημιουργίας χώρων πρασίνου λόγω αδυναμίας των δήμων να καταβάλουν αποζημιώσεις για τη συντέλεση των απαιτούμενων απαλλοτριώσεων. Το Συμβούλιο της Επικρατείας διατύπωσε μια σειρά συνταγματικά θεμιτών κριτηρίων που πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψιν για την άρση των απαλλοτριώσεων αυτών, ώστε ν’ αποτρέπεται η ματαίωση της δημιουργίας χώρων πρασίνου και η θεώρησή τους ως εκ νέου οικοδομήσιμων. Κυρίως επέβαλε στους δήμους την υποχρέωση αναλυτικής αιτιολόγησης της αδυναμίας τους να καταβάλουν αποζημιώσεις (ΣτΕ 528/17, 796/16, ΠΕ 188/06).

γ) Κλαδεύσεις

Ένα ακόμα εξαιρετικά δυσάρεστο φαινόμενο, κατά τα τελευταία χρόνια, είναι τα υπερβολικά κλαδέματα των δέντρων των πόλεων. Το κλάδεμα εξαρτάται από το είδος του δέντρου, την ηλικία του, το φαινότυπό του και υπολογίζεται με ειδικό μαθηματικό τύπο. Ξερά ή σάπια μέρη του δέντρου ασφαλώς και θα πρέπει να αφαιρούνται και να απομακρύνονται για την υγεία του δέντρου και για λόγους ασφάλειας χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι θα πρέπει να «καρατομείται» το δέντρο όπως δυστυχώς συμβαίνει συχνά σήμερα. Τα δε σημεία όπου γίνεται η τομή πρέπει να αλείφονται με ειδική πάστα που προστατεύει το δέντρο από μολύνσεις.

Καθώς το φαινόμενο έχει λάβει μεγάλες διαστάσεις, προσβάλλοντας το αστικό τοπίο και την αισθητική όλων μας, είναι ανάγκη να θεσπιστούν κανόνες κλαδεύσεων δεσμευτικοί για όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες με βάση την ειδική γνώση των επιστημόνων του χώρου.

7. Περιαστικό πράσινο

Κεφαλαιώδης είναι και ο ρόλος του περιαστικού πρασίνου στη διατήρηση της ισορροπίας και της βιωσιμότητας του αστικού περιβάλλοντος και στην προστασία πόλεων, οικισμών και καλλιεργειών από πλημμυρικά φαινόμενα, κατολισθήσεις και ακραίες θερμοκρασίες.

Το περιαστικό πράσινο είναι ευάλωτο σε οικιστικές πιέσεις και απειλείται από συρρίκνωση και υποβάθμιση λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας. Για το περιαστικό πράσινο δεν υπάρχει συγκεκριμένο νομοθετικό πλαίσιο αλλά διατάξεις για την προστασία του αντλούνται από διάφορα νομοθετήματα.

8. Σύγχρονες προκλήσεις και ανάγκες

Λαμβανομένου υπόψη ότι το αστικό πράσινο συνιστά καθοριστικό παράγοντα ανάσχεσης της κλιματικής αλλαγής (όπως επιδιώκεται και με τους στόχους του έργου LifeGrln), θα πρέπει να ιδωθεί ως προστατευόμενο αγαθό όχι μόνο στην περίπτωση των πάρκων και αλσών αλλά και οπουδήποτε απαντάται: στον περιβάλλοντα χώρο μνημείων και διατηρητέων εγκαταστάσεων (π.χ. βιομηχανικά κτήρια, πρώην στρατόπεδα κ.λπ.), σε υπερτοπικούς πόλους και αθλητικά κέντρα, στα ρέματα που μπαζώνονται αθρόα ως ενιαίο οικοσύστημα με αυτά, αλλά και ως άμεση συνέχεια των περιαστικών δασών και των αισθητικών δασών στο περιβάλλον των πόλεων.

Από νομικής απόψεως, βασική διαπίστωση σχετικά με το αστικό πράσινο είναι ότι οι διατάξεις, που το αφορούν, βρίσκονται σήμερα διάσπαρτες και κατακερματισμένες σε διάφορα νομοθετήματα, γεγονός που δυσχεραίνει την ανίχνευση και την εφαρμογή τους σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Απαιτείται επομένως ένα σύγχρονο νομοθετικό πλαίσιο για το αστικό πράσινο που θα θέσει τις βάσεις ενός ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού ως προς τις στοχεύσεις του θεσμικού και νομικού πλαισίου, ικανού να αναδείξει τον καθοριστικό ρόλο του αστικού πρασίνου για το περιβάλλον των πόλεων και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής στα αστικά μας κέντρα.

* https://www.facebook.com/lifegrIn



ΚατηγορίεςΚηποτεχνία - Έργα Πρασίνου

Tags: , , , , , , , ,

Απάντηση

Αρέσει σε %d bloggers: